ՎԵՐՋԻՆ ՀՐԱԺԵՇՏ


Աստված ասաց. «Մարդ ստեղծենք մեր կերպարանքով ու նմանությամբ, նա թող իշխի ծովի ձկների, երկնքի թռչունների, ողջ երկրի անասունների ու երկրի վրա սողացող բոլոր սողունների վրա»: Եվ  Աստված մարդուն ստեղծեց իր պատկերով, Աստծո պատկերով ստեղծեց նրան…(Աստվածաշունչ, Ծննդոց 1. 26-27):

Աստվածաշունչ մատյանը մեզ համար բացվում է աշխարհի և մարդու ստեղծագործության մի հրաշալի նկարագրությամբ: Աստված սեր է և աղբյուրը սիրո, Նա չէր կարող պարփակվել ինքն իր մեջ: Այդ սերը պատճառ հանդիսացավ ստեղծելու մի գեղեցիկ ու զարմանահրաշ աշխարհ` զարդարված օվկիանոսներով ու գետերով, լեռներով ու դաշտերով, անտառներով ու ծաղիկներով…

Աստվածային ստեղծագործության ամենակատարյալ էակը դարձավ մարդը, քանի որ ստեղծվեց Աստծո պատկերով ու նմանությամբ: Նրան տրվեց ազատ կամք` մտածելու և ստեղծագործելու, լինելու տերը ողջ արարչության: Մարդն անմահ էր, ամեն ինչ գեղեցիկ էր ու կատարյալ, մինչև որ տեղի ունեցավ առաջին պատվիրանազանցությունը:

Մարդն Աստծո կողմից մեծ իրավունքներ էր ստացել, բայց կար մի սահման, որը խախտել չէր կարելի և այդ սահմանը Աստծո կամքին հակառակ չընթանալն էր: Ցավոք առաջին մարդիկ` Ադամն ու Եվան, լսելով չարի ձայնը, գայթակղվեցին և կերան այն ծառի պտղից, որից չպիտի ուտեին (Ծննդոց 3.6): Արարիչը հնարավորություն տվեց նրանց իրենց կատարած սխալը խոստովանելու և ներում հայցելու, բայց փոխարենը լսեց մեղադրանքներ, արդարացումներ… Ինչպես որ մեկ կրակի կայծից հսկայական հրդեհներ են բռնկվում և տարածվում հազարավոր հեկտարների վրա, այնպես էլ այս մեկ հատիկ մեղքը ծնունդ տվեց հազարավոր մեղքերի, որոնք պատճառ դարձան հիվանդությունների, պատերազմների, դժբախտությունների… Հավիտյան մնալ այս ամենի մեջ մարդը չէր կարող, ուստի Աստված Ադամին ասաց.  «Քանի որ անսացիր քո կնոջ ձայնինև կերար այն ծառի պտղից, որից միայն քեզ պատվիրեցի չուտելբայց  կերար դրանիցթող անիծյալ լինի երկիրը  քո արածի    պատճառով… Քո երեսի քրտինքով ուտես հացդ մինչև հող դառնալդորից ստեղծվեցիր,  որովհետև հող էիր և հող էլ կդառնաս» (Ծննդոց 3.17,19):

Ննջեցյալների նկատմամբ, ինչպես բոլոր ազգերի, այնպես էլ հայերիս մեջ կան բազմազան կարգեր ու սովորություններ: Որպես քրիստոնյա ազգ, այս արարողակարգը մեզանում հիմնված է քրիստոնեական հենքի վրա: Մենք, որպես քրիստոնյաներ, հավատում ենք, որ մարդը կազմված է մարմնից և հոգուց և մահը բաժանումն է մարմնի և հոգու, որ գոյություն ունի հանդերձյալ աշխարհ, որ ննջեցյալները մի օր հարություն են առնելու: Հիսուսի ժամանակ Հրեաստանում սադուկեցիներ կոչվող մի խմբավորում կար, ովքեր չէին հավատում հարությանը և հանդերձյալ կյանքին:

Նրանք մի առիթով մոտեցան Հիսուսին ու հարցրին.«Վարդապետ, Մովսեսն ասաց, որ եթե մեկն անժառանգ մեռնի, նրա եղբայրը նրա կնոջը պիտի առնի և իր եղբորը զավակ հասցնի: Մեզ մոտ յոթ եղբայրներ կային, առաջինը կին առավ ու ապա մեռավ և որովհետև զավակ չուներ, կնոջն իր եղբորը թողեց: Նույնպես և երկրորդը և երրորդը, մինչև յոթերորդը: Բոլորից հետո կինն էլ մեռավ: Արդ հարության ժամանակ յոթից ում կինը կլինի նա, քանի որ բոլորն էլ նրան իբրև կին ունեցան»: Հիսուս պատասխանեց նրանց ու ասաց. «Մոլորվածներ, ոչ Գրքերն եք հասկանում և ոչ էլ Աստծո զորությունը, որովհետև հարության ժամանակ  ոչ կին են առնում, ոչ էլ մարդու գնում, այլ կլինեն իբրև հրեշտակները երկնքում: Բայց մեռելների յարության մասին չէք կարդացել Աստծուց ձեզ ասվածը. Ես եմ Աբրահամի Աստվածը, Իսահակի Աստվածը և Հակոբի Աստվածը և
Աստված մեռելների Աստվածը չէ, այլ` կենդանիների»(Մատթեոս 22.23-32):

Աստվածաշունչը մեզ նաև մեկ շատ կարևոր ուղերձ է հղում, դա այն է, որ յուրաքանչյուր մարդ մի օր պատասխան է տալու Աստծո առաջ իր գործած բոլոր արարքների համար և նրանք, ովքեր այս մեղքերով լի աշխարհում կկարողանան պահել իրենց հավատքը, շատ բարի գործեր կանեն, պիտի պարգևատրվեն իսկ նրանք, ովքեր իրենց կյանքը կապրեն չարիքներով, պիտի դատապարտվեն: Աստծո այս վճիռը կայանալու է Հիսուսի աշխարհ երկրորդ գալստյան ժամանակ (Մատթեոս 25.31-46): Ըստ այդմ, բոլոր հանգուցյալ հոգիներն իրենց երկրային կյանքից հետո սպասում են Տիրոջ երկրորդ գալուստին՝ նրա առաջ կանգնելու համար: Երբ մարդը դեռ ողջ է, նա կարող է փոխել իր կյանքը, սխալներն ուղղել, մեղքերը քավել, մահվանից հետո այս ամենը դառնում է անհնարին: Սա է պատճառը, որ մենք աղոթում ենք Աստծուն նաև մեր հարազատ ննջեցյալների համար, նրանց անունից բարի գործեր կատարում, որպեսզի իր գալստյան ժամանակ Տերը հնարավորինս ողորմած լինի նրանց նկատմամբ:

Ելնելով այս հանգամանքից՝ մեր եկեղեցու հայրերը հատուկ թաղման կարգ են մշակել  ննջեցյալներին պատշաճ և քրիստոնեավայել  հուղարկավորելու համար: Այս կարգը բաժանվում է երեք հիմնական մասերի: Առաջին մասը կոչվում է <<Տան կարգ>>, երբ մի որևէ ընտանիքում մարդ էր մահանում, քահանան իր օգնականներով գնում էր այդ տուն՝ մխիթարելու հարազատներին և սկսելու արարողությունը: <<Տան կարգը>> վերջացնելուց հետո ննջեցյալին անհապաղ տեղափոխում էին եկեղեցի, որտեղ նա մնում էր մինչև թաղումը:

Ցավոք սրտի, խորհրդային կարգերի հաստատումով, այս կարգը պահելն այլևս անհնարին դարձավ, և մարդիկ ստիպված իրենց հարազատների մարմիններն սկսեցին պահել տներում, ինչը կարծում ենք, շատ լուրջ խնդիրների առաջ է կանգնեցնում մեր հասարակությանը` վախեր, սթրեսներ, անհարմարություններ (մանավանդ երեխաների համար): Երբ սրան գումարվում են եղանակային պայմանները` ամառվա շոգը կամ ձմեռվա ցուրտը, վիճակն անտանելի է դառնում: Եկեղեցում վիճակը այլ է. հանգուցյալի հարազատներն այստեղ իրենց ավելի ապահով ու պաշտպանված են զգում, և ցավն էլ տանելն ավելի հեշտ է դառնում:
Թաղման կարգի երկրորդ մասը <<Եկեղեցու կարգն>> է, որից հետո հանգուցյալին տանում են գերեզմանատուն, ապա <<Թաղման կարգը>>, որով հանգուցյալը հանձնվում է հողին, կնքվում է գերեզմանը, որպեսզի այն անշարժ մնա մինչև գալուստը Քրիստոսի:  Սա է նաև պատճառը, որ եկեղեցական կանոնն արգելում է մահացածի համար տևական սուգ անելը: Եթե մեռածի հարազատները շարունակում են երկար ժամանակ ողբալ ննջեցյալի վրա, ապա, ըստ եկեղեցական կանոնի, այդ մարդիկ զրկվում են եկեղեցում Սուրբ Հաղորդություն ստանալուց: Երբ մեր վիշտը սահմաններ չունի, դա նշանակում է, որ մերժում ենք Քրիստոսի հարությունը, հարության հույսը բոլոր մահացածների, հոգու անմահությունը և հանդերձյալ կյանքի հույսը:

Կարծում ենք, որ ժամանակն է, որպեսզի մենք վերականգնենք մեր քրիստոնեական արարողակարգերը, գործածությունից դուրս մղենք ոչ քրիստոնեական, երբեմն անիմաստ ու անհասկանալի սովորությունները, ավելորդ ճոխությունները: Հասկանալի է նաև, որ արարողակարգին վերաբերող որոշ հարցերի պետք է տալ նոր լուծումներ, դրանք համապատասխանեցնել ներկա ժամանակների պայմաններին: Վայոց Ձորի թեմը մտահոգված է այս խնդրով, և լիահույս ենք, որ մոտ ապագայում կգտնվի այս հարցի լավագույն լուծումը: Թերևս մեր համայնքի` Եղեգնաձորի համար, լավ լուծում կլինի, եկեղեցուն կից մատուռի կառուցումը (որպեսզի չխանգարվեն նաև եկեղեցում կատարվող այլ արարողությունները), որտեղ կդրվեն ննջեցյալների մարմինները`վերջին հրաժեշտի համար:

Օրհնությամբ ` Տեր Վազգեն  քհն. Հովհաննիսյան

Եղեգնաձորի հոգևոր հովիվ

ՍՈՒՐԲ ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ԾՆՆԴՅԱՆ ՏՈՆԸ


Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին Ս. Աստվածածնին նվիրված յոթ տերունի տոն ունի, որոնցից հինգերորդը Ս. Աստվածածնի Ծննդյան տոնն է, որն անշարժ  է և նշվում է սեպտեմբերի 8-ին:

Աննայի` Սուրբ Կույսի մոր հրաշափառ հղությունից ինն ամիս հետո ծնվեց Ս. Աստվածածինը, ում անվանեցին Մարիամ, որը նշանակում է լուսավորյալ: Սրանով կատարվեց Աստծո խոստումը` տրված նահապետներին, ըստ որի` նրանց զավակով պիտի օրհնվեն բոլոր ազգերը, նրանց արմատից բխեց Սուրբ Կույսը, ով ծնեց Բանն Աստծուն` նախահոր մեղքերը վերցնողին: Աստվածամոր ծննդյան լուրը տարածվեց ամբողջ Հրեաստանում, և բոլոր լսողներն օրհնեցին Աստծուն, ինչպես մարգարեացել էր Եսայի մարգարեն  Սուրբ Կույսի և առաքյալների մասին.<<Պիտի ճանաչվի նրանց զավակը ազգերի մեջ և նրանց սերունդները` ժողովուրդների մեջ. Ամենքն էլ, երբ տեսնեն, պիտի ճանաչեն նրանց և ասեն, թե` <<Սրանք Աստծու օրհնյալ զավակներն են>>, ու ցնծությամբ ուրախ պիտի լինեն ի Տեր>> (Եսայի ԿԱ 9 ):

Եթե Երեմիա մարգարեն ընտրվել էր մինչև իր ծնվելը` ըստ իր խոսքի. <<Դեռ քեզ որովայնում չստեղծած` Ես ընտրեցի քեզ, և դեռ արգանդից դուրս չեկած` սրբացրի քեզ>> (Երեմաի Ա 5), իսկ առաքյալներն աշխարհի լինելուց առաջ ընտրվեցին` <<Աստվածընտրեց մեզ Քրիստոսի միջոցով նախքան աշխարհի արարումը, որպեսզի մենք սուրբ և անարատ լինենք Նրա առաջ սիրով>> (Եփես. Ա 3-4), ապա որքան առավել Սուրբ Կույսն է ընտրյալ, ով կոչվում է Դրախտ աստվածային և Արևելք իմանալի, ում մասին ասում է Սողոմոն իմաստունը. <<Շատ դուստրեր հարստություն ձեռք բերին, շատերն էլ սխրագործություններ կատարեցին, բայց դու գերազանցեցիր նրանց և անցար բոլորից: Քո մեջ կանացի կեղծ բարեհաճություն չկա և ոչ էլ սին գեղեցկություն>>(Առակ. Լա 29-30):

Նյութը պատրաստեց Տեր
Բարդուղիմեոս քահանա
Հակոբյանը

ԳՆԴԵՎԱՆՔ


Գնդեվանքը գտնվում է ՀՀ Վայոց Ձորի մարզի Գնդեվազ գյուղից արևմուտք, Արփա գետի ձախ ափի ձորալանջին: Ըստ պատմիչ Ստեփանոս արք. Օրբելյանի` Գնդեվանքը 10-րդ դարում հիմնադրել է Վասպուրականի թագավորության հիմնադիր Գագիկ Արծրունու քույրը` Սյունյաց իշխան Սմբատի կին Սոփիա իշխանուհին, ով հայտնի էր իր եկեղեցաշինությամբ: Պատմիչի վկայությամբ` իշխանուհին այցելելով իր սրբությամբ հայտնի Գնդեվան կոչվող վայրը, որոշում է այնտեղ մի վանք կառուցել, կանչում է արհեստավորներ, ճարտար քարտաշներ, առաջնորդ է նշանակում Սարգիս քահանային, շինարարության ղեկավար` նկարիչ Եղիշե երեցին, և «կանգնէ զտունն Աստուծոյ, նկարակերտ յօրինքւածօք զարդարեն զառաստաղս և զորմունս նորա… Եւ այս լիներ ի թուականին Հայոց 385 (936)»: Վանքը «մեծամեծ ճգնությամբ» հռչակված Հայր Սուփան Գնդունու անունով կոչվել է Գնդեվանք:

Վանքի անվան հետ կապված հյուսվել են բազմաթիվ ավանդապատումներ: Ասում են, երբ իշխանը խնդրում է իշխանուհի Սոփիայի (Սոֆյայի) ձեռքը, վերջինս, չուզենալով մերժել վերջինիս ու թշնամություն հրահրել, պայման է դնում, որ իշխանը 40 օրում Որոտանից ջրանցք կառուցի դեպի այդ վայրը, իսկ ինքը մինչ այդ այնտեղ պետք է վանք կառուցեր: Եթե իշխանը ջրանցքի շինարարությունն ավելի շուտ ավարտեր, այդ ժամանակ նա կտար իր համաձայնությունը: 39-րդ օրը գումարը չի բավարարում վանքի վերջին քարերը շարելու համար, և Սոփիան վաճառում է իր թանկարժեք գինդերը: Իշխանը, տեսնելով, որ վանքի շինարարությունն արդեն ավարտվում է, իսկ ինքը չի հասցնում ջրանցքի կառուցումն ավարտին հասցնել, դիմում է խորամանկության. 40-րդ օրն առավոտյան, երբ վարպետները դնում էին եկեղեցու վերջին քարը, ժայռից սպիտակ կտոր է փռել տալիս, որը քամուց սկսվում է ծածանվել: Սոփիան, տեսնելով ծածանվող կտորը, կարծում է` ջուր է, և հուսահատ` իրեն ցած է գցում ժայռից: Իսկ վանքը նրա գինդերի համար անվանում են Գնդեվանք:

This slideshow requires JavaScript.

Գնդեվանքի Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին կառուցվել է 931-936 թթ., սրբատաշ բազալտով, քառախորան` արտաքուստ խաչաձև կենտրոնագմբեթ հորինվածքով (արևելյան ավանդատները հավելվել են 10-րդ դարում): Ճակատները մշակված են «հայկական խորշերով»: Տաճարի արտաքին ծավալային կոմպոզիցիան բնութագրվում է կառուցվածքի հիմնական խաչաձև ծավալով և խաչաթևերը ձևավորող եռանկյուն խորշերով, ընդ որում արևելյան խաչաթևերում նրանք համեմատաբար ավելի մեծ չափերի են, քան մյուս ճակատների խորշերը: Խաչաթևերից վեր բարձրանում է 16 նիստ ունեցող թմբուկը: Նկարիչ Եղիշե երեցը եկեղեցու ներսը զարդարել է որմնանկարներով, որոնցից խորանի պատին պահպանվել է Քրիստոսի պատկերի մի փոքր հատված: Գմբեթի առաստաղներին չորս ավետարանիչների խորհրդանշանների բարձրաքանդակներ են, որոնք դրանց հնագույն օրինակների թվին են պատկանում: Սոփիա իշխանուհին Գնդեվանքի շինարարության ավարտը նշել է մեծահանդես տոնախմբությամբ և եկեղեցու արևմտյան պատին թողել արձանագրություն. «Վայոց ձորն անակ մատանի էր, շինեցի սա և որպես ակ դրեցի վրան»:  

999 թ. վանահայր Քրիստափորը եկեղեցուն արևմուտքից կից կառուցել է Գնդեվանքի գավիթը: Այն թաղածածկ դահլիճ է, հյուսիսային կողմում ունի երկու սենյակ, որոնցից արևմտյանը եղել է գրատուն:

1008 թ. վանահայր Սարգիսը վանքապատկան անջրդի հողերը ոռոգելու համար 22 կմ երկարությամբ ջրանցք է կառուցել:
1604 թ. Պարսից շահ Աբասը ավերել է Գնդեվանքը և Գնդեվազի բնակիչներին տեղահան արել:

1691 թ. վանահայր Պետրոս վարդապետը նորոգել է Գնդեվանքի եկեղեցին և գավիթը, վանքը շրջապատել բուրգերով ուժեղացված պարիսպներով և նրան կից կառուցել բնակելի ու տնտեսական շինություններ: Հավանաբար այդ ժամանակ է կատարվել եկեղեցու ավանդատան պատին Աստվածածնի պատկերով որմնանկարը, որը ուշ միջնադարի հայկական կերպարվեստի լավագույն ստեղծագործություններից է:

Ուշագրավ է համալիրի հարավային կողմում կառուցված սեղանատունը, որը մեծ դահլիճ է` նկուղով, օժանդակ սենյակներով ու կրակարանով:
Գնդեվանքում պահպանվել են բազմաթիվ վիմագիր արձանագրություններ, վանքի բակում կան 10-11-րդ դարերի խաչքարեր և օրորոցաձև տապանաքարեր: 1875 թ. բակի թաքստոցից հայտնաբերվել են եկեղեցական իրեր և սպասք, որոնց թվում` 1307 թվականի զանգ, 1691 թվականի ծնծղա և այլն: Գնդեվանքը վերանորոգվել է 1965-71 թթ.: