ՆՈՐԱՎԱՆՔ


Նորավանքը գտնվում է Վայոց ձորի Ամաղու գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելք` Արփա գետի վտակի խոր կիրճի լանջին: Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի` այն հայտնի է եղել դեռևս վաղ միջնադարում, երբ այստեղ եղել է Սբ. Փոկաս եկեղեցին: Եկեղեցու բեմի տակից աղբյուր է բխել, որն ունեցել է բուժիչ հատկություն, շատ հրաշագործություններ են կատարվել, ու շատ հիվանդներ են բուժվել այդ ջրով: Աղբյուրի առկայությունը չի բացառում, որ այս տեղանքը սրբավայր է եղել նաև հեթանոսական ժամանակներում, երբ լայն տարածում ուներ ջրի պաշտամունքը:

9-րդ դարում այստեղ կառուցվում է Սբ. Կարապետ եկեղեցին: Այն գտնվում է վանքի հարավում: Այդ ժամանակ վանքը կոչվում էր Ավագ կամ Խորաձոր անապատ (Նորավանք է անվանվել 1221-ից): 10-րդ դ. եղել է գրչության կենտրոն:
1105-ին այստեղ են տեղափոխվում Վահանավանքի առաջնորդ Հովհաննես եպիսկոպոսը և իր եղբայր Համտուն իշխանը: Նրանք վանքի շրջակայքից հեռացնում են աշխարհականներին ու Նորավանքի տիրույթին նշանաքարեր դնում: Ստեփանոս եպիսկոպոսի օրոք`14-րդ դ. սկզբին, վանքը դառնում է Սյունիքի հոգևոր կենտրոնը:
1216-21-ին իշխան Լիպարիտ Օրբելյանը և Սարգիս եպիսկոպոսը կառուցում են Սբ. Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին: Սա ներքուստ խաչաձև, 4 անկյուններում երկհարկ ավանդատներով, արտաքուստ ուղղանկյուն եկեղեցի է: 1223-61-ին կառուցվել է եկեղեցու գավիթը` գոցվող թաղերով, ինչը եզակի է հայկական նմանատիպ կառույցների համար:

1261-ին Բուրթել իշխանը խաչքար է կանգնեցրել իր մոր` Թամթա խաթունի հիշատակին:
1273-ին Նորավանքում է թաղվել Թավրիզում վախճանված Իշխանաց իշխան Սմբատը, որի գերեզմանի վրա 1275-ին Տարսայիճ իշխանը ճարտարապետ Սիրանեսի ձեռքով կառուցում է Սբ. Գրիգոր եկեղեցիտապանատունը` Ս. Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցուն հյուսիսից կից:

1287-ին Սյունյաց իշխան դարձած Ստեփանոս Օրբելյանը Նորավանքում ավարտել է «Պատմություն նահանգին Սիսական» աշխատությունը, «Ողբ ի կաթողիկե» պոեմը, նրա պատվերով 1302-ին Մոմիկն ավետարան է նկարազարդել: Ստեփանոս Օրբելյանը թաղվել է վանքի գավթում: Նրան հաջորդած հորեղբոր` Լիպարիտ իշխանի որդի Հովհաննես Օրբելյանի պատվերով Մոմիկը 1321-ին կառուցել է Արենիի Սբ. Աստվածածինը, Նորավանքում խաչքար կերտել, ընդօրինակել բազմաթիվ ձեռագրեր: Սբ. Գրիգոր տապանատուն-եկեղեցում են թաղված նաև Էլիկում, Բուղդա իշխանները: Վանքի տարածքում է թաղված նաև Մոմիկը:
NoravanqՄոմիկը 1331-1339 թթ. Բուրթել իշխանի պատվերով կառուցում է Սբ. Աստվածածին երկհարկեռաստիճան եկեղեցին` Բուրթելաշենը: Այն կառուցված է բաց կարմրավուն քարից: Առաջին հարկը կիսագետնափոր է, արտաքուստ քառանկյունի, ներքուստ խաչաձև: Սա ծառայել է որպես դամբարանատեղի: Մուտքն արևմուտքից է, որն աստիճաններով տանում է դեպի ներքև: Այս մուտքի 2 կողմերից դեպի 2-րդ հարկ են տանում 13-ական քարե աստիճաններ, որոնք կառուցվելու ժամանակ ագուցված են պատի մեջ: Այս հարկը եկեղեցի է, ունի սեղան: Գմբեթը 1840 թ. երկրաշարժից փլվել է, սակայն այժմ վերանորոգված է: Այն սյունազարդ ռոտոնդայով է, որի սյուներին պատկերված են բարձրաքանդակներ: Նրանցից մեկի վրա երկար շորերով և գոտեկապ, թագազարդ մի տղամարդ է. դա եկեղեցին կառուցել տվող Բուրթել իշխանն է` եկեղեցու մանրակերտով, իսկ մյուսը Բեշքեն իշխանն է` պատկերված ողջ հասակով:
Արևելյան պատին Օրբելյան իշխանատան զինանշանն է` մագիլներում եղնիկ բռնած արծիվ:
Եկեղեցիները առանձնանում են իրենց բարձրաքանդակներով:
Նորավանքի Սբ. Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցու գավթի մուտքի լուսամուտի բարավորին Հայր Աստծու պատկերաքանդակն է: Կենտրոնում Հայր Աստծո կիսանդրին է` մարդու կերպարանքով, տպավորիչ դիմագծերով, փառահեղ մորուքով, խոշոր, ձվաձև աչքերով, գանգուր մազերով: Աստծո նման պատկերաքանդակը աննախադեպ է, քանի որ Հայր Աստվածը միջնադարում պատկերվել է կամ երկնքից իջած աջ ձեռքի տեսքով, կամ լույսի տեսքով: Աստծո մորուքից ցած Սբ. Հոգին խորհրդանշող աղավնին է, որի կտուցը որպես Աստծո շունչ հպված է Աստծո ձախ ձեռքում գտնվող Ադամի շուրթերին (միայն գլուխն է պատկերված): Աջ կողմում` Հայր Աստծո օրհնող Աջի տակ, խաչված Քրիստոսն է, 2 կողքերին` Աստվածածինը և Հովհաննես ավետարանիչը: Ներքևում պառկած և ձեռքը դեպի «Խաչելությունը» ուղղած Դանիել մարգարեն է: Աստծուց ձախ սերովբե է պատկերված:

Սբ. Աստվածածնի ներքին հարկի ճակատաքարի վրա պատկերված է Աստվածամայրը` բազմած գահույքին, գրկին մանուկ Հիսուսը, կողքերին Գաբրիել և Միքայել հրեշ-տակապետներն են` կիսաբաց թևերով:

Վերին հարկի մուտքի ճակատաքարին պատկերված է Հիսուսը` ձախ ձեռքով կրծքին բռնած ավետարան, կողքերին` Պողոս և Պետրոս առաքյալները:
Բակում կարելի է հանդիպել Մոմիկի կերտած խաչքարերի, որոնք առանձնանում են ասեղնագործ նրբությամբ ու զարդաքանդակների ինքնատիպությամբ: Հիշարժան է Նորավանքում գտնվող նրա խաչքարը, որի ճակատը 2 գեղեցկորեն ձևավորված սյուներով բաժանվում է 3 մասի, կենտրոնում լրիվ խորան է, ուր գահույքին բազմած է Քրիստոսը, ձախ ձեռքով կրծքի վրա բռնել է Ավետարանը, կողքերին 2 կիսախորանների մեջ մեկական առաքյալներ են: Կենտրոնում խաչն է, տակին գունդ-վարդյակը. 2 շրջանակներին մոմաթերթի մանրությամբ ծակոտկեն ցանցապատ մակերեսի վրա 8-թևանի աստղեր են` յուրաքանչյուր շրջանակի մեջ 7 հատ: Քիվին եղել է 1-տողանի արձանագրություն, որը ջարդվել է: Տակին նույնպես կա արձանագրություն, որում ասվում է, որ խաչքարը պատվիրել է Թամթա խաթունը իր ամուսնու` Աթաբեկ Տարսայիճի հոգու փրկության և որդիներ Բուղդայի և Բուրթելի արևշատության համար խաչքար կերտելու: Այն Մոմիկն ավարտում է 1308 թվականին և ստորագրում. «Մոմիկ վարդպետ»: Continue reading

Advertisements

Նորավանքի վանական համալիրի ճարտարապետությունը և պատկերաքանդակները


Նորավանքի պարսպապատ համալիրն ունի միմյանց կից կառուցած 2 եկեղեցի, գավիթ, դամբարան-եկեղեցի, վանքի արևելյան կողմում առանձին կանգնած երկհարկանի եկեղեցի, պարսպից դուրս գտնվող 2 մատուռ:

Վանքի հնագույն Ս.Կարապետ եկեղեցին գտնվում է հիմնական հուշարձանախմբի հարավային կողմում: Պահպանվել են Ս.Կարապետ եկեղեցու հյուսիսային պատը՝ ողջ բարձրությամբ և մյուս պատերի ստորին մասերը: Ս.Կարապետ եկեղեցու հարավարևելյան կողմում ուղղանկյուն, թաղածածկ, պայտաձև խորանով ավանդատունն է, որը մուտք ունի աղոթասրահից` բեմի անմիջապես առջևից: Ավանդատան արևմտյան պատի հաստության մեջ դրսից կա մի պայտաձև խորան ևս:

Ս.Կարապետ եկեղեցուն հյուսիսից կից է վանքի գլխավոր` Ս.Ստեփանոս Նախավկայի եկեղեցին, որը կառուցել են իշխան Լիպարիտ Օրբելյանը և Սարգիս արքեպիսկոպոսը 1261-1221թթ.: Եկեղեցու ներսում պահպանված արձանագրությունից պարզվում է միջնադարյան Հայաստանում շինարարական գործի կազմակերպման մի հետաքրքիր մանրամասն. ավանդատները կառուցվել են առանձին անհատների միջոցներով: Եկեղեցին ունի ներքուստ խաչաձև, չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով, արտաքուստ ուղղանկյուն հորինվածք: Ավանդատները ծածկած են գլանաձև թաղերով և արևելքում ունեն կիսաշրջանաձև հատակագծով խորաններ: Երկրորդ հարկի ավանդատներից արևելյանները կարելի է բարձրանալ քարե պահունակային աստիճաններով, որոնք կից են եկեղեցու արևմտյան խաչաթևի երկայնական պատերին: Արտաքուստ եկեղեցու ճակատները ծածկվում են Ս.Կարապետ եկեղեցու (հարավից), գավիթի (արևմուտքից), և Ս. Գրիգոր եկեղեցի-տապանատան (հյուսիսից ) ծավալներով:

Ս.Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցուն կից է Ս.Գրիգոր եկեղեցիտապանատունը, որը 1275թ. կառուցել է Տարսայիճ Օրբելյանը՝ որպես դամբարան իր եղբոր` զոհված Սմբատ իշխանի գերեզմանի վրա: Այն ունի երկթև տանիքով թաղածածկ դահլիճի հորինվածք` արևելքում կիսաշրջանաձև խորանով` ներառված արտաքին պատերի ուղղանկյուն պարագծի մեջ: Շենքի համար որպես հարավային պատ է ծառայում Ս.Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցու հյուսիսային ճակատը: Միակ դուռն արևմտյան կողմում է  և ունի կիսաշրջանաձև ճակատակալ քարերով շքամուտք: Այստեղ հետագայում թաղվել են կառուցողը` Տարսայիճ Օրբելյանը, նրա որդիներ Փախրադոլան և Էլիկումը, թոռը` Բուղտան, իշխանուհիներ Մինան և Թամթան. այսինքն Ս.Գրիգոր եկեղեցին ծառայել է որպես Օրբելյանների տոհմական տապանատուն: Հայկական ճարտարապետության մեջ սա եզակի դեպք է, երբ տոհմական տապանատունը նաև եկեղեցի է, ունի անուն` Ս.Գրիգոր և բեմ` ժամասացության համար, որովհետև դեռ 5-րդ դարից սկսած, Ս.Սահակ Պարթևի կանոնների համաձայն արգելվել է եկեղեցում թաղում կատարելը, որը խստորեն պահպանվել է Հայաստանում ողջ միջնադարում, և որպես հայ իշխանական տների տոհմական տապանատներ` ծառայել են գավիթներն ու ժամատները:

Ս.Գրիգոր եկեղեցու բեմի լուսամուտի լուծումը բացառիկ է հայ ճարտարապետության մեջ. այն ոչ թե իրականացված է շենքի երկայնական առանցքով, այլ շեղ է բացվում` դեպի հարավ թեքված: Այդ արվել է հատուկ նպատակով, որպեսզի առավոտյան արևի ճառագայթները կիսախավար դահլիճում լուսավորեն Սմբատ Օրբելյանի տապանաքարը, որը դահլիճի կենտրոնում չի գտնվում: Խորանի հարավային որմնախորշերից մուտք կա դեպի Ս.Գրիգոր եկեղեցի-տապանատան հարավարևելյան պատի շարվածքի հոծ զանգվածի մեջ պատրաստված թաքստոց: Դեպի դահլիճը նայող բեմի պատերի ստորին մասում քանդակված են խոշոր խաչեր, որմնակամարների` խորանին կից իմպոստների վրա` աղավնիներ: Յուրօրինակ է թաղակիր կամարի հյուսիսային կալունակի մշակումը` նրա վրա մարդու ոճավորված դեմք է քանդակված, ավելի շուտ` դիմակ հիշեցնող: Նույն իմպոսի կողքի երեսին հավերժության խորհրդանշանն է` պատկերված սեգներեան անիվի ձևով:

Եկեղեցի-դամբարանում աչքի ընկնում 1300թ. զոհված Էլիկումի տապանաքարը, որի վրա առյուծ է քանդակված: Այն, փաստորեն, դամբանագրի պատկերազարդումն է` <<զգեղեցկատիպն Էլիկում, որդի մեծի Տարսայիճին, որ առոյծաւրէն խրոխտ մռընչէր ընդէմ այլասեռ գնդին>>: Նույնակերպ քանդակազարդմամբ տապանաքար է հայտաբերվել նաև Ս.Կարապետ եկեղեցու դիմաց:

Ս.Գրիգոր եկեղեցիտապանատունը, ըստ հյուսիսային պատի ամբողջ երկարությամբ ընթացող արձանագրության, կառուցել է Սիրանեսը, որն ապրել և ստեղծագործել է Վայոց Ձորում և եղել է Օրբելյանների իշխանական տան գլխավոր ճարտարապետը:

Ս.Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցուն արևմուտքից կից է գավիթը, որը նույնպես ծառայել է որպես Օրբելյանների տապաանտուն: Գավիթն ուղղանկյուն շենք է, որի ծածկը եզակի է հայկական նույնատիպ կառուցվածքների համար` այն իրականացված է գոցվող թաղերով: Գավիթն ունի երկու մուտք` գլխավորն արևմուտքից է, իսկ մյուս դուռը բացվում է հարավաային պատի արևելյան ծայրում և նախատեսված է Ս.Կարապետ եկեղեցու ու գավիթի անմիջական կապն ապահովելու համար: Հատակը ծածկված է Օրբելյանների, Սյունյաց եպիսկոպոսների ու մետրոպոլիտների տապանաքարերով, որոնց թվում է նաև Ստեփանոս Օրբելյանի գերեզմանաքարը:

Ս.Նախավկայի եկեղեցու և գավիթի քանդակները  մեծ արժեք ու հետաքրքրություն են ներկայացնում: Գավթի ներսում հատկապես հետաքրքիր է որսի տեսարանով հարթաքանդակը` ծածկի հյուսիսային թաղի արևելյան կողմում: Այստեղ ետին թաթերի վրա ծառացած առյուծը հարձակվում է ետ ընկած ձիավորի վրա: Հեծյալը թագակիր է, դեմքը` թավ մորուքով, խոշոր աչքերով, աջ ձեռքի միակ սուսերով հարվածում է գազանին: Այս քանդակը դասվում է հայկական միջնադարյան աշխարհիկ լավագույն պատկերաքանդակների շարքը:

Continue reading