ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ


ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.  ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Արևմտահայերենում գաղտնավանկի ը-ի արտասանությունն առա­վել զգալի է. այն արտասանվում է առավել թանձր մանավանդ բառասկզբի սպ, սփ, սկ, զբ, զգ, շտ (շփական + պայթական) և նման հնչյունախմբերով սկսվող բառերում, ինչպես ՝ ըսպասել, ըսփոփել, ըսկսիլ, ըզբոսնուլ, ըզգալ, ըշտաապել (բերված օրինակներում զանց ենք առնում փոխազդե­ցական հնչյունափոխության հետ կապված այլևայլ հնչյունափոխական երևույթները ՝ բառապատկերը չաղճատելու համար) :

Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքըԲառերի արտասանական տարբերակներում պարտադիր կերպով պետք է նշել գաղտնավանկի ը-երը, որոնք հաճախ երկու տարբերակ­ներում հնչվում են տարբեր դիրքերում՝ բզկըտել – բզըկտել, ընկըճվել – ընկճըվիլ, բռնըկվել – բռընկիլ, կրկընվել -կրկնըվիլ, ձեռնըտու– ձեռընտու, ձեռնըպահ-ձեռընպահ, պատըժվել – բաճճըվիլ և այլն: Որոշ դեպքերում գաղտնավանկի ը-ն իմաստազատիչ դեր ունի, ինչպես՝ անցնել – անցնել և անցընել – անցկացնել:

Հնչյունափոխական երևույթների մանրամասն քննությունը ակնհայտ է դարձնում մի իրողություն. ուղղագրական – հնչյունափո­խական տարբերություններ առկա են ոչ միայն արևելահայ – արևմտա­հայ համակարգերի միջև, այլև արևմտահայերենը ինքն իր մեջ ունի մի շարք բազմաձևություններ (երբեմն միևնույն բառն ունենում է գրության 2-3 տարբերակներ): Այդ առումով կարելի է առաջարկել արևելահայ – արևմտահայ ուղղագրական – հնչյունափոխական տար­բերակների հետևյալ դասակարգումը.

  1. Արտաքին (միջհամակարգային) զուգաձևություններ:
  2. Ներքին (ներհամակարգային) զուգաձևություններ:

 Արտաքին զուգաձևություններ կամ տարբերակներ ասելով ՝

նկատի ունենք արևելահայերենի և արևմտահայերենի միջև եղած գրության տարբերությունները, երբ լեզվի տարբերակներից յուրա­քանչյուրը դիտարկվում է իբրև առանձին, ինքնակա համակարգ, ուստի հիշյալ տարբերությունները ավելի ճշգրիտ կլինի անվանել միջհամակարգային տարբերություններ: Դրանք ընդգրկում են ամենատարբեր երևույթներ, որոնք ներկայանում են հետևյալ ենթախմբերով:

1ա. Ընդհանրական (շեշտից կախված) հնչյունափոխության հետևանքով առաջացած տարբերություններ, որոնք տարաբնույթ են և առնչվում են լեզվի տարբեր մակարդակներին: Միևնույն հնչյունը յուրովի է իրեն դրսևորում տարբեր դիրքերում՝ բառասկզբում, բառա­միջում կամ բառավերջում, բաց և փակ վանկերում, բառակազմական կամ քերականական փոփոխությունների դեպքում:

Ինչպես հայտնի է, հնչյունափոխական երևույթները, որոնք ընդ­գրկում են տվյալ հնչյունի համանման բոլոր դիրքերը, ստանում են հնչյունական օրենքի արժեք, մինչդեռ այն հնչյունափոխական երևույթները, որոնք գործում են առանձին բառերի ու բառախմբերի սահմաններում, հետևողական, բացառություններ չընդունող հնչյունական օրենքի արժեք չեն ստանում: Այսպես, բառավերջի բաց վան­կում ի ունեցող բազմավանկ բառերում ձայնավորով սկսվող բաղադրիչ ավելանալիս չկա կայուն օրինաչափություն. ի – ն կարող է և’ սղվել, և’ պահպանվել՝ բարիբարություն, գյուղացիգյուղացիություն: Հիշ­յալ դիրքում նույն բառը արևելահայերենում և արևմտահայերենում դրսևորվում է տարբեր կերպ՝ առաջացնելով բառաձևերի տարբերու­թյուն: Հմմտ. գերանդիգերանդիավոր և գերանդավոր, խելացիխե­լացիություն և խելացություն Continue reading

Advertisements