ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ (ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԸ ՎԵՐԱՊՐԱԾԻ ՀՈՒՇԵՐԸ)


Դեպի Մալաթիա և բանտ

 

Հովհաննես Ալեքսանդրյան (1902-1988թթ.)

Հովհաննես Ալեքսանդրյան (1902-1988թթ.)

Առավոտյան կանուխ վեր կացանք և յուրաքանչյուրս մեկ-մեկ սայլ լծեցինք հորս օգնությամբ: Բաժանումը շատ դժվար էր. մայրս լաց էր լինում, փաթաթվեց մեզ, չէր ուզում բաց թողնել, կարծես՝ մայրական դյուրազգաց բնազդը կանխագուշակում էր վերահաս վտանգը:

Մեծ քույրս՝ Մարոն, նունպես լաց էր լինում: Խնդրում էր, որ չգնանք, դժվարությամբ մորիցս և քրոջիցս բաժանվեցինք, իսկ հայրս լուռ արտսվելով՝ հետևեց մեզ: Այնքան էր խեղճացել, որ նրան նայելիս, պատանեկան սիրտս մղկտում էր, հոգեկան ծանր վշտից կքած, ծերացած, ողորմելի տեսք էր ստացել:

Բացի այդ, դեռ լրիվ չէր պատկերացնում բաժանման ահավորությունը, թե ինչ սոսկալի տառապանքների պիտի ենթարկվեի ծնողի հովանավորությունից զրկվելուց հետո:

Հայրս մեզ ուղեկցեց մինչև խճուղի ու նորից համբուրեց: Բարի ճանապարհ մաղթելուց ու խորհուրդներ տալուց հետո, արտասուքը հազիվ զսպած, հետ վերադարձավ, բայց մեզանից չէր կարողանում բաժանվել: Յուրաքանչյուր քայլափոխին հետ էր  դառնում, ձեռքով հրաժեշտ էր տալիս, այդպես շարունակեց մինչև այլևս իրեն չէինք տեսնում: Ներքին նախազգացումն ինձ տանջում էր, որ այս բաժանումը սկիզբն է հետագա ահռելի զրկանքների և տառապանքների և, այսպես խորհրդածելով, առանց մեկին մոտենալու, լուռ ու տխուր, դանդաղ ճամփան շարունակեցինք մինչև հասանք Մալաթիայի ծայրամասը՝ գերմանական կույրերի դպրոցը: Մեզ ուղեկցող ժանդարմները հրամայեցին կանգնեցնել սայլերը, եզներին արձակել ու դպրոցի բակի ծառերի շուքի տակ սպասել նոր կարգադրության, երբ հավաքագրվեցինք, պարզվեց, որ 50-ի մոտ տղաներ կլինենք, բոլորս էլ սեբաստացի: Այդ օրն առավոտից ոչինչ չէինք կերել և արդեն երեկոյան՝ ժամը 7-ը կլիներ, տղաներից չորս-հինգ տղա ուզեցին քաղաք գնալ. դրամ տվեցինք և խնդրեցինք մեզ համար ուտելու բան բերեն: Գնացողների մեջ չէին Հյուսնյան Հարությունը և Վաղջյան Ալեքսանը և ուրիշ  մի քանի տղաներ:

Կաթոլիկների վարդապետը Հարությունին և Ալեքսանին պատվիրել էր գնալ կաթոլիկների առաջնորդարանը և գերապայծառից խնդրել, որ դիմի տեղի իշխանությանը, որպեսզի աքսորի ճամփին եղած կաթոլիկներն վերադարձի արտոնություն ստանան: Աքսորականների մեջ լուր էր տարածվել, իբր կաթոլիկներին ներում է շնորհված: Վարդապետը, իհարկե, չէր կարող պատկերացնել, որ Մալաթիայի կաթոլիկների առաջնորդարանը կողոպտված և գերապայծառին իր վարդապետներով սպանված կլինեն: Խեղճ վարդապետը Սեբաստիայից մինչև Ֆոնճլար այդքան ոճիրներ ու արհավիրքներ տեսնելուց հետո դեռ թուրքից ներում էր սպասում չգործած հանցանքի համար:

15 րոպե չէր անցել տղաների գնալուն, երբ երկու թուրք եկան ու հրամայեցին, որ շարք կանգնեն: Մենք էլ շարք կանգնանք և մեզ առաջնորդեցին Մալաթիայի բանտը, որ գտնվում էր Կառավարության շենքի հետնամասում: Երբ բակ մտանք, տեսանք 4-5 թուրքեր ծառի շուքի տակ, սեղանի շուրջը նստած, ուտում-խմում, քեֆ էին անում: Երբ մեզ տեսան, իրենցից մեկն սկսեց երգել հետևյալ իմաստով մի երգ. «Եկան նորից Ալլահի սեղանին մատուցելու մատաղացուները»:

Այդ, որ լսեցինք, արդեն հասկացանք, թե մեզ ինչ բախտ է վիճակված, ինչ կարող էինք անել խեղճ պատանիներս: Մեր տղաների մեծամասնությունը 14-16 տարեկան կլինեին, բացի մի քանիսից, որ 18-19 տարեկան կլինեին: Մեզ առաջնորդեցին բանտի խուցերից մեկը, որտեղ սովորաբար արգելափակում են վտանգավոր ոճրագործերին, մեզ ներս արին ոչխարների նման ու դուռը փակեցին ՝ առանց հաշվի առնելու, թե այդ փոքր խցում 50 տղա կսեղմվի,՞ թե՞ ոչ:

 Հունիսյան շոգ օրերին էր, մանավանդ Մալաթիայում բաց երկնքի տակ, առանց ծածկոցի, կարելի է գիշերել՝ առանց մրսելու, իսկ այդ զնդանում, որտեղ մի փոքր օդանցք ուներ, 50 տղա ինչպես շնչեին: Երբ դուռը փակվեց, նկատեցինք, որ կանգնած, իրար կպած ենք, իսկ հատակը ցեխ էր, օդը անտանելի էր՝ տաք ու խոնավ: Այնպես, որ օդի պակասությունից շնչահեղձ էինք լինում: Մեզ մոտ ոչ ուտելու բան ունեինք, ոչ էլ խմելու ջուր: Բոլորս, շշմած մահվան ահից, սահմռկած, լուռ մտածում էինք, ոչինչ չէինք գտնում իրար ասելու, լավ հասկանում էինք, թե այս բոլորն ինչով է վերջանալաու: Մեր ավագ ընկերներն սկսեցին մեզ մխիթարել՝ պատմելով Հայ հեղափոխական հայդուկների հերոսություններից: Մի կերպ տղաների ուշադրությունը շեղվել էր ներկա ահավոր իրադրությունից և հետագա սարսափելի դեպքերին էին նախապատրաստվում:

Օրը մթնեց և սարսափն էլ ավելի մեզ պատեց: Ահա ուր որ է, կուգան՝ մեզ սպանդանոց տանելու: Այդպիսի հոգեկան տառապանքով, առանց քնելու, գիշերը լուսացրինք: Continue reading

Advertisements