Վայոց Ձորի թեմ

ՄԵՌՈՆԸ ՀԱՅ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑՈՒՄ

Advertisements

 

Մեռոն բառն ունի հունական ծագում և բառացի նշանակում է անուշահոտություն, օծանելիք: Հայտնի է, որ հնուց ի վեր օծանելիքը ոչ միայն կենցաղային, այլև նվիրական կիրառություն ուներ: Հին Իսրայելում հատուկ յուղով օծում էին ինչպես պաշտամունքի առարկաները, այնպես էլ քահանաներին, մարգարեներին և թագավորներին (Ել. Լ 22-30): Հրեաները մեսիա՝ օծյալ էին կոչում ոչ միայն սրբազան յուղով օծվածներին, այլև աշխարհի սպասվող Փրկչին, Ով պիտի կրեր աստվածային շնորհների ամբողջությունը: Քրիստոնեական Եկեղեցին ոչ միայն որդեգրեց այս բառը՝ Հիսուս Նազովրեցուն կոչելով Քրիստոս` Մեսիա` Օծյալ, այլն օծման յուղը` իբրև Քրիստոսի միջոցով քրիստոնյաներին տրված շնորհների փոխանցման և բաշխման միջոց: Եվ, ինչպես նշված է ս. Գրիգոր Նարեկացու աղոթքում, Քրիստոսն է նախապարգևիչը «օծմանս շնորհի մեծախորհուրդ հրաշազարդութեան», և Քրիստոսի օծումով այս «խնկելի, պաշտելի եւ երանելի» յուղը ըմբռնում ենք իբրև «գանձ անվաճառ եւ հարստութիւն անփոխադրելի», որի միջոցով Սուրբ Հոգին մեզ «կենագործեալ ողջացուցանէ»(5):

Այսպիսով, Եկեղեցում մեռոնը սերտորեն կապված է Քրիստոսի անվան և քրիստոնեական պաշտամունքի հետ: Դժվար է ասել, թե սկզբում ինչպիսին է եղել քրիստոնեական օծման յուղի կազմությունը: Ամենայն հավանականությամբ, այն ունեցել է պարզ բաղադրություն՝ նման Հին Ուխտի օծման յուղին: Հայ Եկեղեցում իր գործածության սկզբնական շրջանում, բնականաբար, մեռոնը պետք է ունենար Ընդհանրական Եկեղեցու օծման յուղի կազմությունը: ժամանակի ընթացքում, մշակութային և հոգևոր կյանքի զարգացման հետ, մեռոնը ձևափոխվելով ձեռք բերեց յուրահատուկ բարդ կազմություն՝ իր գլխավոր նյութի՝ ձեթի հետ պարունակելով բազմաքանակ բույսերի և նյութերի խառնուրդ: Հայտնի չէ, թե մեր Եկեղեցում երբ վերջնականապես ձևավորվեց մեռոնի բաղադրության նյութերի և բույսերի ցուցակը: Առ այսօր պահպանված հնագույն ձեռագրում, իսկ այն արդեն հանդես է գալիս լրակազմ վիճակում:

Բնականաբար, մեռոնի նախագաղափարն ու նախատիպը Հին Ուխտի օծման յուղն է: Վերջինիս հիմնական նյութը ձիթապտղի ձեթն էր, որին խառնում էին 4 պատվական համեմունքներ՝ զմուռսը, կասիան, կինամոնը և խնկեղեգը. ըեդ որում՝ զմուռսն ու կասիաև կրկնակի չափով ավելի, քան հոտավետ կինամոնը և խնկեղեգը (Ել. Լ 23-25): Մեռոնի հիմնական նյութը նույնպես ձիթապտղի ձեթն է: Սակայն, ի տարբերություն Հին Ուխտի օծման յուղի, հայկական մեռոնի պատրաստման ժամանակ ձիթապտղի ձեթին ավելացնում են ոչ թե 4, այլ դրա տասնապատիկը՝ շուրջ 40 նյութեր:

Նշենք միայն, որ դրանք բոլորը բացառապես բուսական ծագում ունեն, ինչը բխում է քրիստոնեական Եկեղեցում կենդանական նյութերի բացառման պահանջից:

Դժվար է ստույգ եզրակացնել, թե աստվածաբանական առումով ինչն է պայմանավորել մեռոնի բաղադրամասերի այսքան ավելացումը: Սակայն Հին Ուխտի օծման յուղի 4 նյութերի ակներև տասնապատկման մեջ կարելի է խորհրդաբաևորեն նկատել քրիստոնեության բացարձակ առավելությունը և շնորհների գերազանց առատությունը Հին Ուխտի նկատմամբ:

Հայ Եկեղեցում մեռոնը լայն կիրառություն ունի: Այն նախապես հատուկ պատրաստվում է և կաթողիկոսի ձեռքով օրհնվում ու բաշխվում բոլոր վիճակներին: Մեռոնը գործածվում է Հայ Եկեղեցու յոթ խորհուրղներից երեքի՝ ձեռնադրության, մկրտության և դրոշմի ժամանակ: Մկրտության և դրոշմի խորհուրդները թերևս կարևորագույնն են Հայ Եկեղեցում, քանի որ մկրտությամբ մարդը սրբվում է իր նախնական մեղքից և վերստին ծնվելով՝ դառնում քրիստոնյա: Այդ հոգևոր ծննդին անմիջապես հաջորդող դրոշմի խորհուրդը հանդիսանում է Սուրբ Հոգու շնորհները մկրտվողին պարգևելու միջոց:

Մկրտության և դրոշմի խորհուրդները միևնույն ծեսի անբաժան մասերն են և հայտնի են կնունք անվամբ: Ցուրաքանչյուր հայ կնքվելով դառնում է քրիստոնյա, այսինքն՝ օծված մարդ: Հայ Եկեղեցում նախկինում, որպես կանոն, մկրտության նախընտրելի ժամկետը երեխայի ութօրյա հասակն էր:

Մկրտության արարողության ժամանակ հատուկ անոթից սրբալույս մե¬ռոնը, նախապես կաթեցվելով մկրտության ավազանի ջրի մեջ, սրբացնում է այն, պատրաստ դարձնում ընդունելու և սրբելու մկրտվողին: Իսկ դրոշմի արարողության ժամանակ հատուկ կանոնակարգված բանաձևերի արտասանությամբ մեռոնով օծում են մկրտվածի զգայարանները և մարմնի տարբեր մասերը: Նախ օծվում է ճակատը, ապա՝ աչքերն ու ականջները, քիթը, բերանը, ձեռքերը, սիրտը, մեջքը և ոտքերը (17):

Յուրաքանչյուր մասը խաչաձև օծելիս համապատասխանաբար արտասանվում են հետևյալ իմաստալից բանաձևերը.

«Քրիստոսի անունով քեզ վրա հեղված անուշ յուղը երկնաւոր պարգևների կնիք է»:

«Քրիստոսի անունով այս կնիքը թող լուսավորի աչքերդ, որպեսզի երբեք չննջես մահով»:

«Այս սուրբ օծումը թող լինի քեզ լսելություն աստվածային պատվիրաններին»:

«Քրիստոսի այս կնիքը թող լինի քեզ անուշահոտություն կյանքից կյանք»:

«Այս կնիքը թող լինի քեզ պահպանություն և ամուր դուռ քո շուրթերին»:

«Քրիստոսի այս կնիքը թող լինի քեզ պատճառ բարեգործության, առա»քինի գործերի և վարքի»:

«Աստվածային սրբության այս կնիքը թող սուրբ սիրտ հաստատի քո մեջ և ուղիղ հոգի նորոգի քո ներսում»:

«Քրիստոսի անունով այս կնիքը թող լինի քեզ ամրության վահան, որով կարողանաս չարի բոլոր այրող նետերը հանգցնել»:

«Այս աստվածային կնիքը թող ուղղի քո ընթացքը դեպի հավիտենական կյանք»:

Ձեռնադրության խորհրդի մեջ մեռոնը գործածվում է քահանայական և եպիսկոպոսական ձեռնադրության ժամանակ: Քահանայությունից ցածր հոգևոր աստիճանները շնորհվում են պարզ ձեռնադրությամբ:

Ավանդաբար, ընդունված կարգի համաձայն, օծվում է նաև կրոնական գերագույն աստիճանի ընտյալը՝ Հայոց կաթողիկոսը (գլխին մեռոն կաթեցնելով)՝ ի նշան նրա՝ երկրի վրա Փրկչին փոխարինելու և հոգևոր առաջնորդական առաքելության: Վեհափառ հայրապետի օծումը սովորաբար կատարվում է վեհաշուք հանդիսավորությամբ 12 եպիսկոպոսների կողմից: Կաթողիկոսի օծումը հատուկ կարգ ունի և իրականացվում է հաստատված կանոններով, որոնք տրված են հատուկ կաթողիկոսական Մաշտոցներում: Ներկայումս կաթողիկոսի ձեռնադրությունն իրականացվում է ի լուր աշխարհի հայտարարված օրը, թեև նախկինում քաղաքական հանգամանքները պարտադրել են այն կատարել գաղտնաբար: Կաթողիկոսի օծումը համարվել է «ծածկեալ» խորհուրդ և հատուկ է միայն Հայ Եկեղեցուն: Այն եզակի երևույթ է քրիստոնեական Եկեղեցիների կյանքում:

Պատմական Հայաստանում մեռոնով օծվելու աստվածատուր պատվինն արժանանում էին նաև հայ թագավորները՝ որպես աշխարհիկ կյանքի գերաստիճան ընտրյալներ՝ երդվելով աստվածահաճո իշխանությամբ հավատարմորեն ծառայել ազգին: Համենայն դեպս, այդպես էր՝ սկսած Բագրատունինիների թագավորության ժամանակներից, և Հայր մաշտոցում հատուկ կարգ կա դրա համար:

Հայ Առաքելական Եկեղեցում մեռոնով են օծվում նաև պաշտամունքային կառույցները՝ եկեղեցին, սեղանի դիմաքարը, մկրտության ավազանը, հավատը խորհրդանշող առարկաները՝ խաչը, Ավետարանը, սրբապատկերները, ինչպես նաև եկեղեցական սպասքը:

Զուտ աշխարհիկ ընկալմամբ՝ մարդաշատ պաշտամունքային վայրում առարկաների օծումը բարձրաստիճան հիգիենիկ կարգապահության դրսևորում է: Մեռոնը, ներծծված լինելով բազմաթիվ եթերայուղերով, համեմունքներով ու խնկերով, սրբագործող և ախտահանիչ դեր է կատարում: Նշենք, որ աստվածահաճո լինելուց բացի, նույն նպատակն է հետապնդում նաև եկեղեցում և այլ մարդաշատ վայրերում կատարվող խնկարկումը պաշտամունքի ժամանակ: Խունկը, հրաշալի հականեխիչ հատկություն ունենալով, կատարում է մանրէասպան դեր: Այս սովորությունները գալիս են Հին աշխարհից և ի հայտ են բերում մեր նախնիների իմաստուն կենցաղը:

Հայ Եկեղեցում մեռոնի ավելի լայն, քան մյուս Եկեղեցիներում, գործածության վերաբերյալ ուշադրության է արժանի դարասկզբին Կարապետ եպիսկոպոսի մեկնաբանությունը. «Սրբազան իւղը՝ ունենալով այսպէս աւելի ընդարձակ գործադրութիւն մեր եկեղեցւոյ մէջ, քան ուրիշ եկեղեցիներում, ստացել է նաև բացառիկ խորհրդաւոր, ընդհանրացած ժողովրդական նշանակութիւն: Սորան շատ նպաստել է, անշուշտ, այն հանգամանքը, որ այլակրօն և այլադաւան ազգերով շրջապատուած՝ հայերն աշխատել են իրենց ինքնուրոյնութիւնդ պահպանելու համար պարզ և բնորոշ խտիր դնել իրենց և օտարների մէջ…»(38):

 

Նյութը պատրաստեց թեմի լրատվության բաժնի
պատասխանատու Սիրան Սարգսյանը

 Օգտագործված գրականություն

Նազիկ Խանջյան, Սիրանուշ Գալստյան, Հայ Եկեղեցու Սրբալույս Մեռոնը, Երևան«Հայաստան» հրատ., 2001, 112 էջ:

 

 

Advertisements