Վայոց ձոր. Նորավանքի նվիրյալ հոգևոր հայրերը


Վայոց ձոր. Նորավանքի նվիրյալ հոգևոր հայրերը

Նորավանքի հիմնադրման, բարգավաճման, հոգևոր կենտրոնի վերածման գործում մեծ է վանքի հոգևոր հայրերի դերը, որոնք, օգտագործելով Օրբելյանների տնտեսական հզորությունը և քաղաքական իշխանությունը, կարողացան փոքր սրբատեղին դարձնել ծաղկուն հոգևոր հաստատություն: Նորավանքի հոգևոր հայրերի մեջ եղել են նաև Օրբելյան տոհմից սերված եպիսկոպոսներ:

Վայոց ձոր. Նորավանքի նվիրյալ հոգևոր հայրերը

Նորավանքի հիմնադրման գործում էական դեր է խաղացել Վահանավանքի առաջնորդ Հովհաննես եպիսկոպոս Կապանեցին, որը Սյունյաց մայրաքաղաք Կապանի կործանումից հետո` 1105թ, տեղափոխվում է Վայոց Ձոր, բնակություն  հաստատում Հրաշկաբերդի մոտ և հիմնադրում  նոր վանական միաբանություն` կոչելով այն Նորավանք: Հովհաննես եպիսկոպոսը միջոցներ էր գտել բարելավելու վանքի տնտեսական վիճակը, հավաքել էր հոգևորականներ, մահմեդական տիրակալներից հատուկ հրամանագիր էր վերցրել նոր եպիսկոպոսական վիճակի մասին: Բացի այդ,  Նորավանքը հռչակված էր սրբավայր-ուխտատեղի, որովհետև վանքի մոտ էր կառուցված Ս. Փոկաս մատուռը` Ս. Փոկաս հայրապետի մասունքով և հրաշագործ աղբյուրով:

Բուն Հայաստանում վերջին անկախ հայկական իշխանությունը` Սյունյաց թագավորությունը, 1170թ. գրավելով, սելջուկ-թուրքերը երկիրը դաժան  ավերածությունների են ենթարկում: Ոչնչացվում, ավերվում են բազմաթիվ վանքեր, գյուղեր, քաղաքներ, ամրոցներ: Միայն Բաղաբերդում, հափշտակում կամ ոչնչացնում են շուրջ 10 000 ձեռագիր մատյաններ։

Վայոց ձոր. Նորավանքի նվիրյալ հոգևոր հայրերը

Երկրում տիրում են անկարգություններն ու ավերումները, կոտորածներն ու բռնությունները, սովն ու համաճարակները, կրոնափոխության բռնի պարտադրանքները: Փրկված իշխանական տների մնացորդները, հոգևորականներն, ինչպես նաև ժողովրդի մի զգալի մասն արտագաղթում են երկրից, հատկապես դեպի Կիլիկիա, իսկ ոմանք էլ ապաստան են որոնում ավերածություններից զերծ մնացած, առանձնացված վանքերում, ճգնարաններում: Այդպիսի վայրերից մեկն էր Ամաղուի ձորը, ուր գտնվում է ներկայիս Նորավանքը:

Նորավանքի հետ առնչված հաջորդ բարձրաստիճան հոգևորականը Սյունյաց եպիսկոպոս Գրիգոր Մեղրեցին է /1148-1168/, ով, մտահոգ լինելով երկրի վիճակով, ոտքի էր հանում ժողովրդին, հույս տալիս, ոգևորում: Գրիգոր Մեղրեցին մահանում է 1168 թվականին և թաղվում Նորավանքում: Առայժմ անորոշ է մնում այն հարցը, թե արդյոք Գրիգոր Մեղրեցին Սյունյաց աթոռը տեղափոխել է Նորավանք, քանի որ Ստեփանոս Օրբելյանը “Սյունիքի պատմությունում” նրա անունը չի հիշատակում: Նրան փոխարինում է իր որդին` Ստեփանոսը (Ստեփանոս Գ Շնորհազարդ):

Վայոց ձոր. Նորավանքի նվիրյալ հոգևոր հայրերը

Ստեփանոս Գն Սյունյաց աթոռակալ է հռչակվում 1170 թվականին` հոր մահից երկու տարի հետո, հաշվի առնելով ձեռնադրվելու համար Կիլիկիա գնալու և վերադառնալու ժամանակահատվածը: Նա  ձեռնադրություն է ստանում  Ներսես Շնորհալուց: Վերադառնալով Սյունիք` Ստեփանոս Գ-ն հաստատվում է ոչ թե Տաթևում, այլ պաշտոնապես աթոռանիստ է ընտրում Նորավանքը: Աթոռանիստի տեղափոխմանը օրինական ձև տալու համար Ստեփանոս Գ-ն դիմում է սելջուկ սուլթանին և նրա համաձայնությունն ստանալուց հետո դիմում է ժամանակի կաթողիկոս Գրիգոր Տղային /1173-1193/  և նրանից կոնդակ է ստանում Սյունյաց աթոռի և Նորավանքի վերաբերյալ:

Վայոց ձոր. Նորավանքի նվիրյալ հոգևոր հայրերը

  Ստեփանոս Գն սերտ կապեր է հաստատում Զաքարյան եղբայրների հետ, որոնց   պահանջով էլ նա  1211 թ. փախցնում է Նախիջևանում բռնի պահվող   Լիպարիտ Օրբելյանին: Լիպարիտը որդին էր Ելիկում Օրբելյանի և Ստեփանոս Գ-ի քրոջ` Խաթունի: Նա էլ ազատագրում է Սյունիքը և սկիզբ  դնում  Սյունյաց Օրբելյանների ճյուղին: Վերջիններս էլ 13-14-րդ դարերում հզորանալով, հսկայական դեր են խաղում  Սյունիքի տնտեսական, մշակութային և հոգևոր կյանքում: Նշենք նաև, որ Ստեփանոս Գ-ին է վերագրվում այժմ կորած մի պատմական աշխատություն Բաղաց թագավորության պատմության մասին, որից օգտվել է Ստեփանոս Օրբելյանը իր աշխատությունները գրելիս: Ստեփանոս Գ-ն վախճանվում  է 1216 թ. և թաղվում  է Նորավանքում: Նրան հաջորդում  է իր քրոջ որդին`  Սարգիս եպիսկոպոսը /Սարգիս Ա/:

Վայոց ձոր. Նորավանքի նվիրյալ հոգևոր հայրերը

Սարգիս Աի խորհրդով և նախաձեռնությամբ  1216 թ. սկսվում և 1223 թ. ավարտվում է Սբ. Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցու կառուցումը: Եկեղեցու կառուցման նավակատիքը կատարվում է մեծ շուքով, ուր և տարբեր իշխանների կողմից կատարվում են բազմաթիվ նվիրատվություններ:  Հայտնի է, որ Սարգիս Ա-ի  ժամանակ Սյունյաց աթոռը երկփեղկված էր` Տաթև և Նորավանք աթոռանիստ կենտրոններով: Բաժանման դեմն առնելու փոխարեն` նա Նորավանքը հաստատում է որպես առանձին վիճակ: Այդ նպատակի համար  նա 1226 թվականին մեկնում է Կիլիկիա, որտեղ նրա առաջին գործը Կոստանդին Բարձրբերդցու կողմից Նորավանքը որպես առանձին աթոռ հաստատումն է լինում: Այնուհետև Սարգիս Ա-ն առանձնանում է Մելիճո վանքում, որտեղից մեկնում է Երուսաղեմ: Այստեղից նա խաչակիրներից գնում է Ստեփանոս Նախավկայի աջը և ուղարկում Նորավանք, ուր իր հիմնած եկեղեցին հենց Նախավկայի անունն էր կրում: Երուսաղեմում էլ Սարգիս Ա-ն նահատակվում է իր երեք ուղեկիցների հետ: Հայտնի է, որ երբ նրանք աղոթում էին Տիրոջ գերեզմանի վրա, մահմեդականները սկսում են կոտորել բնակիչներին և գտնելով Տեր Սարգսին իր ուղեկիցների հետ, սպանում են աղոթքի վայրում: Պատմական որոշ փաստերի համադրումից պարզվում է, որ Սարգիս Ան պետք է մահացած լիներ 1243 թվականից առաջ:

Շարունակելի…

 

Պատրաստեց Սիրան Սարգսյանը

Լուսանկարները՝ Տեր Սահակ քահանա Մարտիրոսյանի

Advertisements