ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ


 

1զ. Տարբերություններ, որոնք կապվում են փոխազդեցական հնչյունափոխության տարբեր դրսևորումների հետ:

Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքը

Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքը

Մասնավորապես ամփոփում (հապլոլոգիա) կոչվող հնչյունափոխության դեպքերը, որ Աճառյանն անվանում է արագաբանություն, միանշանակ չեն գործում լեզվի երկու տարբերակներում, այսինքն` երևույթը դրսևորվում է տարբեր բառերում: Արևելահայերենում աշխարհահայացք բառը ամ­փոփման հետևանքով դարձել է աշխարհայացք, իսկ արևմտահայերենում այս բառը նման հնչյունափոխության չի ենթարկվում՝ աշխարհահայեացք:

 Անձնանուէր բառը արևելահայերենում ամփոփման հետևանքով դարձել է անձնվեր, իսկ արևմտահայերենում մնացել է անփոփոխ: Արևմտահայերենն ունի գրականական բառը, որ արևելահայերենում նույն պատճառով դարձել է գրական: Կան նաև հակառակը վկայող երևույթներ, երբ հնչյունափոխական այս երևույթը դրսևոր­վում է միայն արևմտահայերենում:

Այսպես, աշնանավար, աշնանացան, դարմանանոց, էլեկտրականանալ, միստիկականություն, նամակակցել, պաշտոնականանալ, ջրհորդան բառերի դիմաց արևմտահայերենը գործածում է աշնավար, աշնցան, դարմանոց, էլեկտրականալ, միստի­կանություն, նամակցել, պաշտոնականալ, ջորդան (նաև ջրորդան) հնչյունափոխված ձևերը: Continue reading

Advertisements

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ


1ե. Երկհնչյունների հնչյունափոխության հետ կապված տարբե­րակներ.

Ամրոց Ուռհայում

Ամրոց Ուռհայում

Այս խմբի մեջ ընդգրկված են այն դեպքերը, երբ արևելահայերե­նում կամ արևմտահայերենում նկատվում են երկհնչյունների հնչյու­նափոխական շեղումներ ընդհանուր կանոններից:

Դրանցից առավել ընդհանրական բնույթ ունեն այ երկհնչյունի փոփոխությունները: Հանրահայտ է, որ այս երբեմնի երկբարբառը արևելահայ բարբառներում դառնում է է(ե).  այլէլ, այսէս, այնքանէնքան, հայրհեր, մայրմեր, գայլգել, քայլելքելել և այլն:

Արևմտահայ բարբառներում այը հնչյունափոխվելիս տալիս է ա. այսաս, այնան, այլալ, հայրհար, մայրմար, քայլելքալել և այլն:

Կան նաև երկհնչյունների հնչյունափոխական մի շարք շեղումներ, որոնք կրում են մասնավոր բնույթ և կապվում են կոնկրետ բա­ռաձևերի հետ: Այսպես, արյուն ձևույթի յու երկհնչյունը արևելահա­յերենում բառաբարդման ժամանակ կամ մնում է անփոփոխ և կամ սղվում է (արյունարբու և արնանման), մինչդեռ արևմտահայերենում վկայված են նաև յույա (իւեա) հնչյունափոխությամբ կազմվող ձևեր` արնագույնարյանագույն, արնագինարյանագին, արյունապաշտարյանապաշտ (արեանագոյն, արեանագին, արեանապաշտ): Հանդիպում են նաև արենագոյն, արենագին, արենակաթ, արենակից, արենաչափ, արենապաշտ, արենխում բառաձևերը, որոնք ակնհայտո­րեն կազմված են արյուն բառի սեռականի` եաե ընդհանրական հնչյունափոխությամբ: Continue reading

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ


1դ. Հունարենից փոխառյալ բառերում գրաբարյան որոշ հնչյուն­ների (լ-ի փոխարեն ղ և ֆի փոխարեն փ) գրության պահպանում արևմտահայերենում։

 

 11072188_367425713450617_363708965_n

Հայտնի է, որ մեսրոպյան այբուբենը չուներ ֆ գիրը. այն հայերենում ներմուծվել է միջնադարում։ Այդ իսկ պատճառով հունարենի ֆ հնչյունը հայերենում փոխարինվում էր փով, ինչ­պես օրինակ ՝ philosophosփիլիսոփա, philosophiaփիլիսոփայու­թյուն, AphroditeԱփրոդիտե, phoinixփյունիկ և այլն։ Արևելահա­յերենը հիշյալ ֆ -ի դիմաց փ -ն պահում է սակավ դեպքերում, այն էլ սոսկ հնագույն բառաձևերում, ինչպես՝ փիլիսոփա, Փավստոս, Փռյուգիա, փասիան, …

Արևմտահայերենում ֆ – ի փոխարեն փ – ն պահող բառերի քանակը շատ ավելի ընդարձակ է. դրանց մեջ մտնում են նաև արևելահա­յերենում այս կանոնին ենթարկվող բառերը ՝ դելֆինդելփինդեղփին, սադաֆսատափ, ԱֆրիկաԱփրիկե, ամֆիթատրոնամփի­թատրոն, ԲոսֆորՎոսփոր և այլն։

Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքը

Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքը

Հին հայերենն ուներ երկու լ հնչյուն՝ առաջնալեզվային և կատ­կային։ Վերջինս մաշտոցյան այբուբենում արդեն հանդես է գալիս իբրև ղ։ Այս երկու հնչյունները հաճախ միևնույն բառի մեջ հանդես էին գալիս իբրև լծակից հնչյուններ՝ ջիլջիղ, աղիանալի: Գրական արևելահայերենում այս բոլոր հնագույն ձևերը, բացի բառիմաստային տարբերություն ներկայացնողներից, տառադարձվում են լ– ով, ուստի կարելի է ասել, որ լղ աղերսը կորել է, և երկու լ-երը դադարել են առանձին հնչույթներ ներկայացնել։ Արևմտահայերենը ավանդապահ է նաև այս հարցում. այն պահում է ղ տառի գրությունը հնուց ավանդ­ված բոլոր ձևերում, ինչպես երևում է հետևյալ օրինակներում. Ալեք­սանդրԱղեքսանտր, արշիպելագարշիպեղագոս, Գալլիա Գաղղիա, դելֆինդելփին, դկուլդկուղ, Ելիսեյան դաշտերԵղիսեյան դաշ­տեր, ելուզակեղուզակ, լակիշ ղակիշ, լամպարղամպար, խլվրտյունխղվրտիւն, ՊլատոնՊղատոն, ՊլուտոնՊղուտոն, ՕլիմպոսՈղիմպոս, օլիմպիադաողիմպիատ, օլիմպիականողիմպիական և այլն։

Ինչ խոսք, բերված բառաձևերի զգալի մասը արդի արևմտահա­յերենում ընկալվում են իբրև հնաբան ձևեր և սոսկ ավանդույթի ուժով են տեղ գտնում բառարաններում։ Continue reading

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ


 

 

1գ. Տարբեր լեզուների ազդեցության ոլորտում գտնվելու հետևանքով առաջացած հնչյունական տարբերություններ:

 

11072188_367425713450617_363708965_n

Արևմտահայերենը, լինելով սփյուռքահայության հաղորդակցման լեզուն, արտացոլում է այն լեզուների իրակությունները, որոնց ազդեցության ոլորտում է գտնվում: Այդ արտահայտվում է ոչ միայն հնչյունական մակարդակում ի հայտ եկող երևույթներով, այլև ձևավո­րում է նաև տարբեր բառաձևեր: Ուշագրավ է այդ առիթով ակադ. Գ. Սևակի դիտողությունը: «Այսպես, մինչդեռ արտասահմանի հայերը ցեմենտ իմաստով գործածում են մերթ սըմեն ֆրանսիական ձևը, մերթ չեմենտո իտալական ձևը, պարտիզան իմաստով՝ մերթ բարդիզան, մերթ փարթիզան, նույնպես նաև՝ մերթ սենֆոնի, մերթ սեմֆոնի, մենք հետևելով ռուսերենի օրինակին՝ գործածում ենք ցեմենտ, պար­տիզան, սիմֆոնիա կայուն ձևերը» (Գ. Սևակ, Հայոց լեզվի դասընթաց, Եր., 1955, էջ 9):

Մի կողմ թողնելով հիշյալ երևույթը ծնող պատճառները՝ այնուամենայնիվ արձանագրենք, որ նման մոտեցումները արևմտահայերենում իրոք ունեն զգալի տարածում: Սովորաբար արևմտահայերենը ձգտում է հավատարիմ մնալ ֆրանսերեն ձևերին՝ նամանավանդ աշխատում է ճիշտ արտահայտել հնչյունական-արտասանական կողմը: Ընդ որում, սա վերաբերում է ոչ միայն լատինական-ֆրանսիական ծագում ունեցող բառերին, այլ նաև ֆրանսերենի միջնորդավորմամբ այլ լեզուներից կատարվող փոխա­ռություններին: Ներքոհիշյալ օրինակներն ասվածի լավագույն ապա­ցույցն են (նախապես տրվում են արևելահայերեն ձևերը):

ՏրապիզոնԱլկոհոլ-ալքոլ (ծագում է արաբ, al-kuhl ձևից, իմաստը՝ նուրբ փո­շի. արևմտահայերենը վերցրել է ֆրանսերենի (alcool), արևելահայե­րենը՝ ռուսերենի (aЛКОГОЛЬ) ձևը՝ համապատասխան հայացմամբ):

Ակացիա-աքասիա (այս դեպքում ևս ունենք ֆրանսերեն (aqacia) և ռուսերեն (акация) ձևերի հակադրություն:

Ավտո-օթո (հուն, autos արմատը հայերեն բաղադրություննե­րում գործածվում է հետևյալ իմաստներով. 1. Ինքն, իր, սեփական (ավտոռեֆերատ), 2. Ինքնակա, ինքնիրեն (ավտոմատացում), 3. Ավ­տոմոբիլ (ավտոմաս, ավտոկայան): Արևելահայերենը սովորաբար այս արմատը թարգմանում է ինքն հայերեն համարժեքով՝ ինքնագիր, ինքնահոս, ինքնավար և այլն, սակայն բազմաթիվ գիտատեխնիկական եզրերում պահպանում է ավտո ռուսական ձևը՝ ավտոբեռնիչ, ավտո­գեն, ավտոգնացք, ավտոդող, ավտոկլան և այլն: Արևմտահայերենը տալիս է նաև նման հաջոզ թարգմանությունների հավելյալ օրինակներ՝ ինքնաշարժ, ինքնաձիգ (զենք իմաստով), զուգահեռաբար գործածելով նաև ֆրանսերեն ձևը՝ օթոպիւս, օթոմաթիք, օթոմոպիլ և այլն:

Գիլյոտին-կիլյոթին (ծագում է Continue reading

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ


ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.  ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Արևմտահայերենում գաղտնավանկի ը-ի արտասանությունն առա­վել զգալի է. այն արտասանվում է առավել թանձր մանավանդ բառասկզբի սպ, սփ, սկ, զբ, զգ, շտ (շփական + պայթական) և նման հնչյունախմբերով սկսվող բառերում, ինչպես ՝ ըսպասել, ըսփոփել, ըսկսիլ, ըզբոսնուլ, ըզգալ, ըշտաապել (բերված օրինակներում զանց ենք առնում փոխազդե­ցական հնչյունափոխության հետ կապված այլևայլ հնչյունափոխական երևույթները ՝ բառապատկերը չաղճատելու համար) :

Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքըԲառերի արտասանական տարբերակներում պարտադիր կերպով պետք է նշել գաղտնավանկի ը-երը, որոնք հաճախ երկու տարբերակ­ներում հնչվում են տարբեր դիրքերում՝ բզկըտել – բզըկտել, ընկըճվել – ընկճըվիլ, բռնըկվել – բռընկիլ, կրկընվել -կրկնըվիլ, ձեռնըտու– ձեռընտու, ձեռնըպահ-ձեռընպահ, պատըժվել – բաճճըվիլ և այլն: Որոշ դեպքերում գաղտնավանկի ը-ն իմաստազատիչ դեր ունի, ինչպես՝ անցնել – անցնել և անցընել – անցկացնել:

Հնչյունափոխական երևույթների մանրամասն քննությունը ակնհայտ է դարձնում մի իրողություն. ուղղագրական – հնչյունափո­խական տարբերություններ առկա են ոչ միայն արևելահայ – արևմտա­հայ համակարգերի միջև, այլև արևմտահայերենը ինքն իր մեջ ունի մի շարք բազմաձևություններ (երբեմն միևնույն բառն ունենում է գրության 2-3 տարբերակներ): Այդ առումով կարելի է առաջարկել արևելահայ – արևմտահայ ուղղագրական – հնչյունափոխական տար­բերակների հետևյալ դասակարգումը.

  1. Արտաքին (միջհամակարգային) զուգաձևություններ:
  2. Ներքին (ներհամակարգային) զուգաձևություններ:

 Արտաքին զուգաձևություններ կամ տարբերակներ ասելով ՝

նկատի ունենք արևելահայերենի և արևմտահայերենի միջև եղած գրության տարբերությունները, երբ լեզվի տարբերակներից յուրա­քանչյուրը դիտարկվում է իբրև առանձին, ինքնակա համակարգ, ուստի հիշյալ տարբերությունները ավելի ճշգրիտ կլինի անվանել միջհամակարգային տարբերություններ: Դրանք ընդգրկում են ամենատարբեր երևույթներ, որոնք ներկայանում են հետևյալ ենթախմբերով:

1ա. Ընդհանրական (շեշտից կախված) հնչյունափոխության հետևանքով առաջացած տարբերություններ, որոնք տարաբնույթ են և առնչվում են լեզվի տարբեր մակարդակներին: Միևնույն հնչյունը յուրովի է իրեն դրսևորում տարբեր դիրքերում՝ բառասկզբում, բառա­միջում կամ բառավերջում, բաց և փակ վանկերում, բառակազմական կամ քերականական փոփոխությունների դեպքում:

Ինչպես հայտնի է, հնչյունափոխական երևույթները, որոնք ընդ­գրկում են տվյալ հնչյունի համանման բոլոր դիրքերը, ստանում են հնչյունական օրենքի արժեք, մինչդեռ այն հնչյունափոխական երևույթները, որոնք գործում են առանձին բառերի ու բառախմբերի սահմաններում, հետևողական, բացառություններ չընդունող հնչյունական օրենքի արժեք չեն ստանում: Այսպես, բառավերջի բաց վան­կում ի ունեցող բազմավանկ բառերում ձայնավորով սկսվող բաղադրիչ ավելանալիս չկա կայուն օրինաչափություն. ի – ն կարող է և’ սղվել, և’ պահպանվել՝ բարիբարություն, գյուղացիգյուղացիություն: Հիշ­յալ դիրքում նույն բառը արևելահայերենում և արևմտահայերենում դրսևորվում է տարբեր կերպ՝ առաջացնելով բառաձևերի տարբերու­թյուն: Հմմտ. գերանդիգերանդիավոր և գերանդավոր, խելացիխե­լացիություն և խելացություն Continue reading