ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ


ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՈՒՍՈՒՑՈՒՄ

 Ինչպես արդեն ասվեց, բառերի արտասանությունները ձևավոր­վում են ոչ միայն պայթական բաղաձայնների տեղաշարժ-տեղափոխության հետևանքով, այլ նաև դեր են խաղում փոխազդեցական հնչյունափոխության այլևայլ երևույթներ, որի հետևանքով հնչաշղթայում առաջանում են հնչյունափոխական անսպասելի երևույթներ: Բերենք մի քանի բնորոշ օրինակներ:

Արևմտյան Հայաստանի Բայազետ քաղաքը

Արևմտյան Հայաստանի Բայազետ քաղաքը

Դժբախտ բառի արտասանական պատկերը արևմտահայերենում դառնում  է թըշփախտ, ուր գործում են հետևյալ հնչյունափոխական երևույթները: Տեղաշարժ-տեղափոխության հետևանքով ձայնեղ դ և բ հնչյունները դառնում են թ և փ: Վերջինիս ազդեցությամբ ժ ձայ­նեղը վերածվում է իր խուլ տարբերակին՝ շ: Բառավերջի տ խուլի սպասելի ձայնեղացումը չի կայանում, քանի որ նրա վրա ազգում է  խ խուլը, որի հետևանքով վերջնականապես ձևավորվում է թըշփախտ հնչաբառը:

Կերպարանակցություն բառի արևմտահայերեն արտասանական տարբերակը ձևավորվում է հետևյալ կերպ. բառասկզբի կն և րին հաջորդող պն համապատասխանաբար դառնում են գ և բ: Շնչեղ խուլ ցից առաջ գտնվող կն չի ձայնեղանում, և ունենում ենք գերբարանակցություն հնչաբառը:

Երբեմն բառի մեջ հնչյունների փոխազդեցություններն այնքան սքողված են լինում, որ դրանց բացահայտումը հնարավոր է դառնում սոսկ բառի արտասանությունը նախապես գիտենալու շնորհիվ: Այսպես, պատճառ բառի արևմտահայերեն արտասանությունն է բաճճար: Ինչո՞վ բացատրել տճ հնչյունակապակցության վերածվելը ճճի: Ըստ երևույթին, այստեղ գործում է ետընթաց լիակատար առնմանում. ճն, ազդելով նախորդող տի վրա, նրան լիովին նմանեցնում է իրեն: Այստեղ դեր է խաղում նաև ճ բարդ հնչյունի կազմում տ հնչյունի առկայությունը (տշ): Սպասելի ճջ ձայնեղացումը չի կատարվում տ խուլի ազդեցությամբ, և ստացվում է բաճճար հնչաբառը:

Հայերենում ռր հակադրությունը հնչույթային Continue reading

Advertisements

…ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ… ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ


ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

 

Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքը

Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքը

Պատմական զարգացման հետևանքով ձևավորված հայերենի երկու տարբերակները՝ արևելահայերենը և արևմտահայերենը, առաջին հերթին տարբերվում են իրենց հնչյունական համակարգերով: Գրության մեջ պահելով ավանդական համակարգը՝ արևմտահայերենը տարբերություն չի ներկայացնում արևելահայերենից (պահպանում է բոլոր գրանիշերը): Սակայն արտասանության պլանում ի հայտ են գալիս մի շարք տարբերություններ. պայթական բաղաձայնների գրաբարյան եռաստիճան համակարգը գրական արևմտահայերենում վերածվել է երկաստիճան խլազուրկ համակարգի:

Բացի այդ տեղի են ունեցել հնչյունափոխական մի շարք երևույթներ, որոնք Հր. Աճառյանը անվանել է տեղաշարժտեղափոխություն: Ըստ այդ համալիր հնչյունափոխության՝ բոլոր խուլ պայթականները դարձել են ձայնեղներ, իսկ բոլոր ձայնեղ պայթականները շնչեղ խուլեր:        

 բ-պ-փ

գ-կ-ք

դ-տ-թ

ձ-ծ-ց

ջ-ճ-չ

Սրանից հետևում է, որ արևմտահայերենում բերան բառը պետք է արտասանել փերան, գերան ՝ քերան, դանակ ՝ թանագ, ձայն ՝ ցայն, ջուր ՝ չուր, ինչպես նաև ՝ պապիկ ՝ բաբիգ, կատու ՝ գադու, տուն ՝ դուն, ծաղիկ ՝ ձաղիկ, ճանճ ՝ ջանջ:

Խնդիրն այն է, որ տեղաշարժ -տեղափոխության կանոնը միանշանակ չի գործում, այս հարցում դեր են խաղում մի շարք հանգամանքներ՝ խոսողի բարբառային պատկանելությունը, տվյալ գաղթօջախում գերակշիռ լեզվի ազդեցությունը, անհատական այլևայլ հատկանիշներ, ինչպես նաև զուտ լեզվական երևույթներ՝ կախված բառի մեջ հնչյունի ունեցած դիրքից: Կարծիք կա, որ ժամանակի ընթացքում գերակշիռ (դոմինանտ) լեզուների ազդեցությամբ վերականգվել է արևմտահայերենի պայթականների եռաստիճան համակարգը: Այս առիթով Ա. Սարգսյանը գրում է. «Ավանդական այդ տեսակետին պետք է ավելացնել հետևյալը. գրական արևմտահայերենի արդի վիճակը ներկայացնում է հարաբերաբար ավելի բարդ պատկեր, քան կար դարասկգբին, կամ անգամ 30-40-ական թվականներին: Սփյուռքի գոյատևման տասնամյակներին արևմտահայ մազապուրծ հատվածները, ապաստանելով Միջին և Մերձավոր Արևելքի երկրներում, Հունաստանում և այլուր, շարունակաբար շփման մեջ գտնվելով տեղացի (բնիկ) բնակչության լեզվական աշխարհի հետ, նույնպես որոշ չափով յուրացրել են նաև բաղաձայնական  համակարգի առանձին հնչյունների որակները: Ազդեցության նմանօրինակ երևույթներ հեշտ է նկատել բառապաշարի, քերականական առանձին կառուցվածքների մեջ, հատկապես դարձվածաբանության: Անժխտելի է ազդեցությունը նաև հնչյունական կառուցվածքի վրա

Սփյուռքահայ բեմական խոսքը, պաշտոնական ելույթները, ռադիոհաղորդումները, վարժարանները աշխատում են պահպանել գրական կանոնական այն հնչումը, որ եղել է դարասկզբին արևմտահայ գրական լեզվում: Ուրեմն, երկշարք բաղաձայնական համակարգի մասին խոսելիս նկատի պետք է ունենալ այն արդեն նշմարելի փոփոխությունը, որ կատարվել է պարզ խուլ գրույթների հնչման մեջ՝ հնչում թեիբրև ձայնեղներ, թեիբրև պարզ խուլեր: Քանի որ կանոնական մակարդակն այդ փոփոխությունը չի արձանագրել և շարունակում է արհեստականորեն վերստեղծել երկշարք բաղաձայնական հակադրությունների պատկերը նոր սերնդի համար էլ, դիտում ենք արևմտահայ գրական լեզվի բաղաձայնական համակարգը երկշարք հակադրությունների տեսանկյունով: Խոսակցական լեզվի ոճական տարբերակներում առանձնացնում ենք եռաշարք՝ պարզ խուլերձայնեղներշնչեղ խուլեր համակարգի գոյությունը» ( Սարգսյան Ա., Արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուներ, Եր., 1985, էջ 26-27): Continue reading

Արևմտահայերենի ուսուցում: Ներածություն


Արևմտահայերենի ուսուցում:

Արդի հայերենն այսօր աշխարհին ներկայանում է երկու գրական տարբերակներով՝ արևելահայ և արևմտահայ: Արևելահայերենը Հայաստանի Հանրապետության պետական լեզուն է, համընդհանուր հաղորդակցման, մամուլի, ռադիոյի և հեռուստատեսության, թատրոնի և կինոյի, հանրակրթական և բարձրագույն դպրոցների լեզուն: Այն պետական հոգածության առարկա է և մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրված է լեզվաբանների կողմից:

Արևմտահայերենը Սփյուռքի հայության լեզուն է. նրանով են հաղորդակցվում աշխարհի չորս ծագերում ապաստանած հայերը: Սակայն եթե մինչև վերջին ժամանակներս Սփյուռքում արևելահայերենով էր հաղորդակցվում միայն Ւրանի հայությունը, ապա վերջին աշխարհաքաղաքական իրողությունների արդյունքում Հայաստանից արտագաղթած շուրջ երկու միլիոն մարդ ստվարացրեց արևելահայերեն խոսող սփյուռքահայերի թիվր:

Սփյուռքում ավանդաբար արևմտահայերենով լույս են տեսնում բազմաթիվ պարբերականներ, տրվում են ռադիո -հեռուստատեսային հաղորդումներ, ստեղծվում են գեղսւրվեստական երկեր: Սփյուռքի ողջ տարածքում գործում են տարրական և միջնակարգ դպրոցներ, որոնցում դասավանդումը հիմնականում կատարվում է հայերենով:

Առաջին հարցը, որ առնչվում է մեր լեզվի երկփեղկվածության հիմնախնդրին, այդ գործընթացի սկզբնաժամկետը ճշտելն է, երբ միասնական հայերենն սկսում է երկու տարբեր ճյուղերի վերածվել: Հր. Աճառյանը հայերենի երկփեղկվածության սկիզբը կապում է քաղաքական պատճառների ՝ Բագրատունյաց Հայաստանի վերացման հետ 11-րդ դարում: Այդ մասին նա գրում է. «ԺԱ դարի կեսին (1046 թ.) Բագրատունյաց թագավորության կործանումով ջնջվեց հայ պետականությունը մեր երկրից: Այնուհետև ընդհանուր հայության միարար կապը եթե կար, վերացավ, և գաղթականության պատճառով էլ լեզվական անհատականությունը ծայրագույն աստիճանի հասավ: Այն բոլոր լեզվական միությունները, ընդհանուր միօրինակությունները՝ որ նկատում ենք հայերենի զանազան բարբառներում, թեերկրի ներսում և թե՛ մանավանդ դրսում, չէին կարող գաղթականությունից հետո առաջացած լինել՝ միարար կապի բացակայության պատճառով

Սրանից հետևում է, որ այն բոլոր երևույթները, որոնք միօրինակ և ընդհանուր են այսօր մեր լեզվի բոլոր բարբառներում, բխում են հայերենի նախավոր միությունից և ապացույց են հայերենի համատարած միության Հայաստանում՝ ԺԱ դարից առաջ»  (Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, մաս II, Երևան, 1951, էջ 435):

Արևմտահայերենի ուսուցում:Աճառյանը նկատում է, որ հայության արևմտյան հատվածը առավել մեծ ուշադրություն էր հատկացնում մշակութային-լուսավորական և գրական- թարգմանական գործունեությանը, թեև չի ժխտում նաև արևելահայոց մեջ նման շարժման առկայությունը: «Գրական այն շարժումը, որ նկարագրեցինք, մեծ մասամբ կատարվում էր մեր արևմտահայ հատվածի կողմից, բայց նրան բաժնեկից էր նաև մեր արևելահայ հատվածը: Այն ժամանակ մեր երկու հատվածների միջև չկար այնպիսի անջրպետ, ինչպիսին առաջացավ շատ ավելի ուշ՝ Գալիցինյան ռեժիմի ժամանակ: Արևելահահայերը երկար ժամանակ օգտվեցին արևմտահայոց գրականությամբ, գործածելով այն թերթերն ու գրքերը, որ հրատարակվում էին Պոլսում, Զմյուռնիայում կամ Վենետիկում, մեծ մասամբ գրաբար» (Նույն տեղը, էջ 497): Continue reading