ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ԽԱՉՔԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ (ՄԱՍ 4)


Մոմիկի 1308թ. խաչքարը:

Մոմիկի 1308թ. խաչքարը:

Այս խաչքարում առանձնակի հետաքրքրու­թյուն է ներկայացնում քիվի ձևավորումը, ուր բաց, գրեթե կախովի կամարներն առանձին թեթևությոճուն են հաղորդում հորինվածքին, կարծեք շեշտադրելով  քիվի երկնային խորհրդաբանությունը։ Պատկերա­քանդակը կատարյալ է. ընդհանրապես սա երևի պայմանավորված է Մոմիկի նկարչական ունակություններով, քանի որ խաչքարային պատկերաքանդակը, նույնիսկ իր զարգացման  ամենադասական շրջանում, դժավարանում էր հետևել մանրանկարչության նվաճումներին: Ի տարբերություն քիվի՝ կենտրոնական խո­րանն ու ութաթև լուսատուներով հարդարված եզրագոտիներն իրականացված են սաղր քան­դակով, որը ողջ հորինվածքին հարթատեսքություն է հաղորդում: Քիվի ճակտոնի արձանագրությունը հայտնում է սուրբ կերպարների անունները, իսկ վարդյակից ներքև փորագրված հիմնական տեքստը՝ խաչքարն ստեղծելու հանգամանքները. «Ես Թամթախաթունս կանգնեցրի խաչս աթապակ Տարսայիճի հոգու փրկության և իմ որդիների Բուրթելի և Բուղտայի արևշատության համար։ Թվին։ ՉԾԷ։ (1308թ.)։ Մոմիկ վարդպետին հիշեցեք»։ Մեզ եզակի խաչքարեր են հայտնի, որոնք կանգնեցվում են այսպես կոչված երկրային նպատակներով։ Դրանցից մեկն էլ արևշատության կամ երկրային երկար կյանքի ակնկալիքով կանգնեցվող խաչքարերն են։

Ուշագրավ է, որ այս նույն անձանցն ուղղված երկարակեցության բարեմաղթանք ունի և Մոմիկի երրորդ խաչքարը։ Վստահաբար կարելի է ասել, որ այն ամփոփում է ոչ միայն այս տաղանդավոր վարպետի, այլև հայ միջնադարյան արվեստի լավագույն ձեռքբերումները։ Սալի թեթևակի լայնացում դեպի վեր, քիվի ընդգծված բարձրություն ու կորնթարդություն, Ամենակալի հանդիսավոր ու համամասն քանդակ (թերևս ամենակատարյալը ողջ խաչքարային արվեստում), խաչախորանի արտասովոր ձգվածություն, եզրագոտու վերա­դիր շեղանկյունիների խորհրդաբանության լիա­կատար բացահայտում՝ առաքյալների պատկերա­քանդակների օգնությամբ։ Կարևորի ընդգծում, բայց և մանրամասնի կարևորում, ճշգրիտ հաշ­վարկ, հյուսվածքի թեթևություն, խորություն և թափանցիկություն, անվերջության կատարյալ պատրանք։ Այս հատկանիշներն են, որ ակնհայտ դիտելի են այս խաչքարում, այս հատկանիշներն են, որ բնորոշում են խաչքարագործ Մոմիկին։

Մոմիկի 1308թ. խաչքարի քիվը

 Մոմիկի 1308թ. խաչքարի քիվը

Չորրորդ խաչքարն առանձին մանրամասներում Մոմիկի ոճին մոտ լինելով հանդերձ, տեխնիկական կատարման մակարդակով ակնհայտորեն զիջում է մնացած երեքին։ Թե սալի առանձին մասերի համամասնությունը, թե Continue reading

Advertisements

ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ԽԱՉՔԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ (ՄԱՍ 3)


Խաչքարերը և նրան կից մատուռը, 1263թ., Գոմք:

Խաչքարերը և նրան կից մատուռը, 1263թ., Գոմք:

12-րդ դարի վերջերից սկսված խաչքարային մշակույթի նոր վերելքը դասական դրսևորում գտավ նաև Վայոց Ձորում գագաթնակետ ունենալով 13-րդ դարի երկրորդ կեսը և 14-րդ դարի առաջին տասնամյակները, երբ այստեղով անցնող մետաքսի ճանապարհի աշխուժացումն ու Օրբելյան և Պռոշյան իշխանական տների ճկուն քաղաքականությունն աննախադեպ տնտեսամշակութային վերելք ապահովեցին փոքրիկ գավառի համար։ Ծաղկուն բնակավայրերը, ընդարձակ քարավանատները, շեն վանական համալիրներն ու կրթական կենտրոնները դառնում են մշակութային լանդշաֆտի ամենաարտահայտված

Մոմիկի 1308թ. խաչքարը:

Մոմիկի 1308թ. խաչքարը:

բաղկացուցիչները, խաչքարը այդ լանդշաֆտի ամենատարածված և գերիշխող տարրերից մեկը՝ կարգավորելով ու նշանագրելով ճանապարհն ու բնակավայրը, վանքն ու մատուռը, խաչայնացնելով անգամ բնական ժայռերը, խորհդանշելով հաջո­ղությունն ու հաղթանակը, բարերարությունն ու նախաձեռնությունը, ուրախությունն ու վիշտը։ Ողջ խաչքարային մշակույթի համար անգերազանցելի են մնում Ամաղուի Նորավանքի խաչքարային լանդշաֆտը, Կապույտի խաչքարապատ ժայռերը, Մարտիրոս գյուղի հիմնադրման առթիվ կանգնեցված խաչքարը, Գոմքի խաչքարն ու նրան կցված մատուռը, Եղեգիսի տոհմական տապանաբակը, մետաքսի ճանապարհի երկա­րությամբ տեղադրված որմնափակ խաչքարերը։ Եվ անշուշտ, այդ հոյակապ վերելքի թագն ու պսակը Մոմիկի կերտած խաչքարերը։

Բազմապլան ու բազմաթեմա են հայտնի ճարտարապետ, գրիչ ու մանրանկարիչ Մոմի­կի խաչքարերը։ Հորինվածքային ամբողջակա­նությունը, ծավալի ստեղծումը հարթ շերտերի համադրումով, մանր, ցանցկեն ու տեխնիկապես անթերի բուսաերկրաչափական քանդակը, հա­մարյա մարդաբանական ճշտության հասնող պատկերաքանդակը միանշանակ հավաստում են,  որ դասական խաչքարային հորինվածքը հաջողում է, երբ գտնվում է ծավալի, զարդի ու պատկերի  համամասնությունը։ Մոմիկը փորձել է է’լ ավելի  ընդգծել խաչի երկրպագելի կարգավիճակը՝ խաչախորանին և քիվի խորանին տալով համարյա իրական խորություն, իսկ եզրագոտիները վերա­ծելով ճարտարապետորեն ձևավորված «մուտքե­րի»։ Այսու՝ Մոմիկի խաչքարերը կարևոր աղբյուր են նաև խաչքարի գործառույթի ու ծիսականացման խնդիրների պարզաբանման առումով։

Ցավոք, այսօր կարելի է խոսել ընդամենը չորս խաչքարերի մասին, որոնցից երեքն ակնհայտորեն պատկանում են Մոմիկին։ Դրանք են՝ 1304թ. Ստեփանոս Օրբելյանի հիշատակին կանգնեցված խաչքարը, էլիկում Օրբելյանի կնոջ՝ Թամթախաթունի պատվերով 1308թ. կանգնեցված առաջին խաչքարը և նույն տիկնոջ կողմից մինչև 1312թ. պատվիրված երկրորդ խաչքարը։ Չորրորդը, որ թվագրված է 1332 թվականով, միայն պայմանականորեն կարելի է վերագրել Մոմիկին։ Continue reading

ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ԽԱՉՔԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ (ՄԱՍ 2)


Սուրբ Հովհաննես մատուռի խաչքարերը,1041թ., Ցախաց Քար վանք

Սուրբ Հովհաննես մատուռի խաչքարերը,1041թ., Ցախաց Քար վանք

Խաչքարային մշակույթի զարգացման օրինա­չափությունները հասկանալու համար առանձնակի նշանակություն ունեն նաև Ցաղաց Քար վանքի 11– րդ դարի կեսերի խաչքարերը։ Բագրատունիների և Անի մայրաքաղաքի հետ սերտ կապ ունեցող վանքի վանահայր Վարդիկը ջանք չի խնայել կառույցներին ու կոթողներին անիական՝ «մայրաքաղաքային» շուք հաղորդել։ Դրանց մեջ առանձնանում են հատկապես երկու մոնումենտալ խաչքարերը, որոնք կանգնած են ոչ թե առանձնակի, այլ Սուրբ Հովհաննես դամբարան-եկեղեցու մասն են կազմում՝ հարդարելով նրա երկրորդ հարկի վրա կառուցված մատուռ-աղոթարանի արևմտյան ճակատը։ Ընդ որում, խոսքը վերաբերում է ոչ թե եկեղեցական կառույցի պատի մեջ խաչքար ագուցանելուն, երևույթ, որ լայն տարածում էր գտել դեռ 10-րդ դարում, այլ արևմտյան ճակատի այնպիսի հատակագծմանը և կառուցմանը, որի նպատակը, կարծեք, վաղմիջնադարյան կոթողային բարդ կառույցների վերարտադրությունն է, որոնք որշակի ճարտրապետական հնարավորություններ էին ստեղծում բացօթյա ծեսի համար։ Այստեղ ընթացող բացօթյա ծիսակատարության ու երկրպագության մասին ենթադրությանն է մղում և ողջ արևմտյան ճակատով ձգվող արխիտրավային անցումը, որի վերնամասը կարող էր ծառայել որպես հարթակ։

Երկու խաչքարերն էլ, ակնհայտորեն, կերտված են նույն վարպետի կողմից և հիմնական գծերով ներկայացնում են խաչքարերի զարգացման

Սուրբ Հովհաննես մատուռի խաչքարերից, 1041թ., Ցախաց Քար վանք:

Սուրբ Հովհաննես մատուռի խաչքարերից, 1041թ., Ցախաց Քար վանք:

ծաղկուն փուլի մի շարք նախանշանները։ Սալերն ունեն խիստ կանոնավոր ուղղանկյան տեսք, մեծ չափեր, առաջեկ հզոր քիվեր։ Խոշորատեսք և խորը քանդակը հնարավորություն է տալիս հեռվից հստակորեն ընկալել բավականին բարձր տեղադրածխաչքարերը։ Քանդակը պատում է համարյա ողջ մակերեսը, ընդ­որում, հաջողությամբ կիրառվում է տարբեր բարձրությունների քանդակ. ավելի բարձր՝ եզրագոտում, փոքր-ինչ ցածր խորանում և ավելի ցածր՝ անմիջապես խաչամերձ տարածքում։ Բուսական մոտիվները լիովին ենթարկվում են ողջ հորինվածքի երկրաչափականացման տրամաբանությանը։ Դրանից չեն խուսափել անգամ խաղողի ողկույզներն ու տերևները, որոնք, շնորհիվ իրենց կարևոր խորհրդանշական դերակատարման, ավելի երկար պահպանեցին պայմանական-բնական արտաքինը։ Ցաղաց Քարի խաչքարերն առաջիններից են, որ երևան են բերում ելնդավոր եռաթելի հորինվածքաստեղծ բնույթը։ Նրա կենտրոնական թելը ոլորուն է, որը ողջ եռաթելին տալիս է պարանի տեսք։ Պարանատեսք այս եռաթելը հանդես է գալիս որպես հորինվածքի բաղադրիչների մեծ մասի «գործող ու շինանյութ»։ Այն նաև իրար է կապում բոլոր բաղադրիչները ողջ հորինվածքին հաղորդելով փոխկապակցված, միասնական, չընդհատվող արտաքին։ Երկու խաչքարերն էլ ունեն համարյա նույն հորինվածքը, ուղղանկյուն մակերևույթի վրա լայն եզրագոտու օգնությամբ ստեղծվել են ուղղանկյուն խորաններ (ձախակողմյան խաչքարի վրա ուղղանկյուն խորանինվերնամասում ներգծված աղեղի օգնությամբ տրվել է կամարաձևություն), որոնց ներսում տեղադրված ձգված համամասնություններով խաչերը հենվում են ուղղաձիգ արմավազարդի, ապա հորիզոնական արմավազարդի, վերջապես և վարդյակի վրա։ Խաչային ողջ կառույցը խոշոր վարդյակի վրա հենելը նույնպես նորույթ է, վարդյակներն էլ դեռ նոր են ձևավորվում և ավարտուն տեսք չունեն։ Սակայն, ամենաուշագրավն այս վարդյակներից մեկում չորս զույգ սիրամարգերի պատկերումն է. վարդյակը կարծեք մի վանդակ լինի, որտեղ ներփակվել են Կորուսյալ դրախտը խորհրդանշող սիրամարգերը։ Համանման մի քանի այլ հո­րինվածքներ (օրինակ՝ Ապրանք, Հանդաբերդի վանք) հիմք են Continue reading

ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ԽԱՉՔԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ


Խաչաքանդակներով ժայռաբեկորներ, 9-րդ դար, Արենի:

Խաչաքանդակներով ժայռաբեկորներ, 9-րդ դար, Արենի:

Հայ քրիստոնեական մշակույթում առանձնահատուկ է Վայոց Ձորի դերակատարումը։ Բնական ներփակ միջավայրը և այստեղով անցնող հին առևտրական ճանապարհը, որը, քաղաքական հանգամանքներից կախված, ժամանակ առ ժամանակ արտառոց ակտիվություն էր դրսևորում և խթանում տնտեսամշակութային անօրինակ զարգացումը պայմանավորել են վայոցձորյան քրիստոնեական մշակույթի յուրօրինակ կերպարը՝ տեղական, ավանդական գծերի համադրություն հայկական ու ընդհանուր քաղաքակրթական արժեքների հետ։ Այս ուշագրավ սինթեզը կարելի է վավերացնել ճարտարապետության, գրչության, մանրանկարչության, գիտության, կրթության բնա­գավառներում, և անշուշտ, այն ավելի քան ակնհայտ է խաչքարային մշակույթում՜ սկսած առաջին օրինակներից մինչև 17-րդ դարի վերջերը։

Ինչպես նշել ենք, խաչքարային մշակույթը ձևավորվեց հիմքում ունենալով 4-6-րդ դարերի վաղքրիստոնեական կոթողների թևավոր խաչերը. այդ կոթողների, եկեղեցիների դամբարանների վրայի խաչային հորինվածքները։ Սակայն առանձին կանգնած միայն խաչային հորինվածքի համար նախատեսված ուղղաձիգ տափակ սալի ծավալային-ճարտարապետական ձևավորումն ընթացավ առաջին խաչքարերի ստեղծմանը զուգընթաց: Զարմանալի չէ, որ հենց վաղ խաչքարերն են երևան բերում հայտնի ծավալային-ճարտարապետական բազմազանություն։ Խաչքարերի են վերածվում հին մինչքրիստոնեական ու վաղքրիստոնեական կոթողները,

Բազմախաչ խաչքարեր, 9-10-րդ դարեր, Գնիշիկ:

Բազմախաչ խաչքարեր, 9-10-րդ դարեր, Գնիշիկ:

ճարտարապետական լուծումով տափակ սալին մոտեցող հին շինաքարերը, երբեմն էլ որևէ հարթ մակերես ունեցող ուղղաձիգ ժայռաբեկորները։ Խաչքարային մշակույթի առա­ջացման առաջին քայլերը հասկանալու համար բացառիկ կարևորություն ունեն վայոցձորյան մի շարք վաղ խաչքարեր (Արենի, Գնիշիկ, Ուլգյուրի վանք, Կարմրաշեն)։ Արենիի հայտնի կոթողները միայն պայմանականորեն կարելի է խաչքար անվանել։ Մեկ շարքով իրար կցված և պարիսպ կազմող այս խմբի սալերն անմշակ ժայռաբեկորներ են, որոնց արևմտյան՝ փոքր-ինչ հարթեցված մակերեսների վրա ետնախորքն հեռացնելու եղանակով պատկերել են մի քանի ուղղաձիգ թևերով պսակված խաչեր։ Խոսել խաչը պատկերելու որևէ կանոնի մասին այս դեպքում անհնար է՝ վարպետները կարծեք արտապատկերել են իրենց անծանոթ մի հորինվածք մոտավոր խաչակերպություն հաղորդելով նրան։ Անլուծելի է մնում նաև դրանց ճշգրիտ թվագրության հարցը։ Արենիի ավանդույթը կարծեք շարունակում են Գնիշիկի կոթողները, սակայն արդեն խաչի պատկերման փոքր-ինչ կանոնիկ սկզբունքներով։ Գնիշիկում կենտրոնական խաչն ունի մի քանի զուգահեռ թևեր, կամ էլ մի քանի խաչեր իրար հպելով ստացել են համանման կառույց։ Սակայն, խաչաթևերի կանոնավոր բլթակները, խաչահատումների

Խաչքար"ՍՈւՐԲ ԳԵՎՈՐԳ", 886թ. , վարպետ Հուսեփ, Կեչուտ

Խաչքար”ՍՈւՐԲ ԳԵՎՈՐԳ”, 886թ., վարպետ Հուսեփ, Կեչուտ

վարդյակները, կենտրոնական խաչ-կառույցից դուրս տեղադրված խաչերը, չնայած տեխնիկական անվարժ կատարմանն, ունեն վաղ խաչքարերին միանգամայն բնորոշ մանրամասներ, ինչն էլ ավելի քան հավանական է դարձնում դրանք 9-10-րդ դարերով թվագրելը։ Սակայն, անբացատրելի են մնում կենտրոնական խաչի «բազմաճյուղությունն» ու խաչերի նման բազմաքանակությունը։ Կարելի է ենթադրել, որ Արենիի և Գնիշիկի խաչքարերը, ցուցում են դրանց շատ ավելի ընդհանուր, ոչ անհատական գործառույթը։ Այդ խաչքարերը թերևս կանգնեցվել են առանձին գերդաստանների, գուցե և համայնքի ոչ սակավաթիվ անդամներին նկատի ունենալով։ Ամենևին չի բացառվում նաև, որ դրանք ընդհանրական ինչ-որ հաղթանակի կամ ընդհակառակը եղերական դեպքերի արձագանք լինեն։ Բոլոր դեպքերում ակնհայտ է, որ այս խաչքարերը չեն հետևում Վայոց Ձորում լայն տարածում գտած համահայկական դիմագծերով վաղ խաչքարերին, որոնք լավ հայտնի են, օրինակ, Եղեգիսի, Գնդեվանքի, Ցաղաց Քարի, Կապույտի և այլ վայրերի օրինակներով։ Կարելի է առանձնացնել Գնդեվանքի և Ցաղաց Քարի 9-10-րդ դարերի օրինակները, որոնց էլիպսաձև ծավալները, թևերի և խաչատակի զարդերի շուշանաձև մոտիվները հիշեցնում են Վայոց Ձորի հարևանությամբ գտնվող Գեղարքունիք գավառի օրինակները։ Քննվող խմբի մի հոյակապ կատարում է և Կեչուտի 886թ. խաչ­քարը, որի, ցավոք, մի մասն է միայն պահպանվել։ Այս կոթողի սկզբնական բարձրությունը եղել է մոտ 3 մ և Continue reading

ԽԱՉՔԱՐԸ ԵՎ ՏԱՃԱՐԸ


ԽԱՉՔԱՐԸ ԵՎ ՏԱՃԱՐԸԽաչքարը հաճախ հանդես է գալիս որպես հոգևոր համալիրների տեղադրությունը ցուցող, նրանց շրջապատող բնական միջավայրը մշակութայնացնող ու կազմակերպող, դեպի սրբությունը հավատացյալին և ուխտավորին առաջնորդող: Սրբավայրերի ճանապարհներն ու շրջապատը ներկայանում են փոքրիկ մատուռներով, խաչքարերով, սուրբ ծառերով ու աղբյուրներով: Հայ եկեղեցին հետևում էր Սուրբ Ներսեսին վերագրվող կանոնին, որն արգելում էր քրիստոնեական տաճարում թաղումներ կատարելը: Եվ թեև 10-րդ դարից սկսած որոշ տաճարներին արևմտյան կողմից կցվող գավիթները հնարավորություն ստեղծեցին իշխանական տներին ունենալ սեփական փակ տապանատուն եկեղեցու հարևանությամբ թաղվելու և խաչքար կանգնեցնելու սովորույթը տևեց մինչև ուշ միջնադար: Դրանք ոչ միան գեղարվեստորեն հարստացնում էին շինության համայնապատկերն, այլև ընդգծում էին միջնադարյան հայ հասարակության առանձնահատուկ վերաբերմունքը դեպի հանգուցյալները, երբ հասարակությունն ընկալվում էր որպես ողջերի և մեռածների համահասարակություն:

Խաչքարը հանդես է գալիս նաև որպես եկեղեցական շինությունների և հոգևոր այլ համալիրների տարածական-ծավալային լուծման կամ հարդարման մանրամաս՝ ներկայանալով երեք հիմնական դրսևորումով.

ա) խաչքարն օգտագործվում է որպես շինանյութ, Continue reading