Ճանաչենք 451թ.Ավարայրի ճակատամարտում նահատակվածների վայոցձորյան քարե հիշատակները



This slideshow requires JavaScript.

Ինչպես պատմությունից մեզ հայտնի է, հայոց կյանքը հարուստ է բուռն իրադարձություններով: Խաղաղ, ստեղծագործ աշխատանքին բազմիցս փոխարինել են պատերազմները և հայ մարդը իր կամքից անկա

խ արարելու փոխարեն իր հայրենիքն է պաշտպանել: Այսպիսի վառ օրինակներից մեկն Ավարայրի հերոսապատումն էր, ուր միմյանց դեմ ելան հավատի ու հավատուրացության, հայրենիքի և ստրկացման իրարամերժ գաղափարները: Ավարայր էին եկել ոչ միայն հայոց ռազմական  ուժը, այլ նաև մտքի ու հոգու, լույսի ու Ավետարանի, հողի ու հայրենիքի մշաակները:

Ավարայրի սուրբ պատերազմի մասին խոսելիս անհրաժեշտ է հիշել Վայոց Ձորի տարածքում տեղի ունեցած ճակատամարտերը, որոնց մասին հիշատակվում են պատմիչներ Եղիշեի, Ստեփանոս Օրբելյանի և այլոց գործերում:

451թ. Ավարայրի ճակատամարտից հետո հայոց զորքի մի մասը Արփայի հովտով նահանջում է դեպի Վայոց Ձոր՝ այնտեղից Արցախ անցնելու համար: Պարսկական զորքն սկսում է հետապնդել: Հայկական զորքը հասնում է Սրկղոնք /հետագայում՝ Խոտորալեզ, ներկայիս՝ Եղեգնաձոր/ բնակավայր և ամրանում մեծ ու կոփածո քարերով կառուցված բերդում: Մեծաթիվ պարսկական զորքը շրջապատում է բերդը: Սկսվում է նոր մի ճակատամարտ, փաստորեն, Ավարայրի շարունակությունը: Չկարողանալով հաղթել, հայերը ճեղքում են պարսիկների շրջապատումը և շարժվում դեպի Վայոց Ձորի լեռները՝ Եղեգյաց ձոր-Անգեղաձոր-Արտաբույնք-Ցախաց քար ուղղությամբ:

Նախ ասենք, որ Վարդանանց պատերազմի ժամանակ՝ 451թ. Հայոց կաթողիկոսն էր Հովսեփ Վայոցձորեցին (ծնված Վայոց Ձորի Հողոցիմ գյուղում), որին 454թ. Տիզբոնում տեղի ունեցած դատավորության ընթացքում համարձակ ելույթից հետո Ղևոնդ երեցի և մյուսների հետ գազանաբար սպանում են Նյուշապուհ քաղաքի մոտ:

Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ Վարդանանց պատերազմից հետո հայկական ջոկատներին հետապնդող պարսից զորքը շարունակ հարվածներ է հասցնում նրան տարբեր վայրերում: Այդպիսի չորս տեղ կա Վայոց Ձորում: Առաջին ամենամեծ բախումը տեղի է ունեցել ներկայիս Եղեգնաձորի <<Քյոշք>> ամրոցի մոտ:

Ստեփանոս Օրբելյանը գրում է. <<Հասնելով Վայոց Ձոր գավառի մեջտեղը, Եղեգիս և Մոզան գետերի միջև գտնվող քարաժայռերով պատած բլրի մոտ / խոսքը <<Քյոշք>> -ի մասին է, որի՝ մեծամեծ քարերով կառուցված եռաշարք պարիսպները կանգուն են մինչև այսօր /մեծ արյունահեղություն արեցին>> /Ստ. Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն, էջ 107, Երևան 1986թ./: Հայ մարտիկները թշնամուն հերոսաբար դիմադրում են, կոտորում պարսիկներին, սակայն իրենք էլ են զոհեր տալիս: Ապա, ճեղքելով շրջապատումը՝ նահանջում են դեպի հյուսիս:

461թ. կաթողիկոս է ընտրվում Գյուտ Արահեզացին, ով Սահակ Պարթևի ու Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտներից էր, դասընկերը Հովսեփ Վայոցձորեցու: Գյուտ կաթողիկոսը պատվիրում է, որ ամենուրեք պատվով պահվի Վարդանանց նահատակների հիշատակը՝ սերունդներին Վարդանանց ոգով դաստիարակելու համար: Վարդանանց նահատակները հայտարարվում են Հայ Եկեղեցու սրբեր: Դա, փաստորեն, գաղափարական հիմքն էր ու սկիզբը Վահանյան շարժման, որ հաղթանակով պսակվեց Նվարսակի դաշնագրով: Ահա, Գյուտ կաթողիկոսի այս նախաձեռնության շնորհիվ է, որ Վայոց Ձորում տեղի ունեցած ճակատամարտի վայրում, բերդին կից, կառուցվում է Վարդանանց գեղակերտ եկեղեցին՝ սրբատաշ ու երկգմփեթ, երկու կողմերից գավիթներ ու սրահներ, սյունազարդ վերնատնով հրաշակերտ մի կառույց: Միայն այն վկայությունը, որ եկեղեցին օծում են Գյուտ կաթողիկոսն ու Սյունյաց Անանիա եպիսկոպոսը և ութ օր <<բազմամբոխ ժողովրդով>> տոնախմբություններ են կատարում, կազմակերպում նահատակների ոսկորների հուղարկավորությունը եկեղեցու և բերդի տարածքում, վկայում է կատարվող իրադարձության համազգային նշանակությունը:

Օրերս Եղեգնաձորի <<Գիտելիք>> համալսարանում տեղի ունեցավ << Ճանաչենք 451թ.Ավարայրի ճակատամարտում նահատակվածների վայոցձորյան քարե հիշատակները>> խորագրով գրական-երաժշտական ցերեկույթը,  որը կազմակերպվել էր Վայոց Ձորի թեմի Երիտասարդաց միության և Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրերի պահպանության ծառայության կողմից:

Վարդանանց պատերազմում Վայոց Ձորում նահատակվածների հիշատակին նվիրված միջոցառմանը ներկա էին Վայոց Ձորի թեմի Առաջնորդ Տ. Աբրահամ եպիսկոպոս Մկրտչյանը,  <<Վարդաձոր>> թերթի խմբակիր Սվետլանա Դովլաթյանը, <<Գիտելիք>> համալսարանի դասախոսական կազմը, ուսանողներ, աշակերտներ, ուսուցիչներ և այլք:

Միջոցառմանը ընթացքում թեմի Երիտասարդաց միության անդամները ներկայացրին 451 թ.Ավարայրի ճակատամարտում նահատակվածների վայոցձորյան քարե հիշատակների մասին հետաքրքիր տեղեկություններ:

<<Ատգեն Արմենյան-Վայոց ձոր» երգչախմբի սաները հանդես եկան շարականների կատարմամբ՝ նվագակցությամբ գեղարվեստական ղեկավար Մարո Սիմոնյանի, իսկ գրական-երաժշտական ցերեկույթը վարեցին Էմմա Գիվարգիզյանը և Արմեն Ալոյանը:

Միջոցառման ավարտին ելույթ ունեցան Վայոց Ձորի թեմի Առաջնորդ Աբրահամ Սրբազանը, ՊՈԱԿԻ-ի Վայոց Ձորի մարզային ծառայության պետ Դովլաթյան Մելանյան և Արգամ Այվազյանը:

Սրբազան Հայրն իր խոսքում մասնավորապես ասաց.<<…Հովսեփ Վայոցձորեցին մի մարդ, մի անձնավորություն էր, որը իրապես մեր մեծանուն սրբերից էր, որը Մեսրոպ Մաշտոցի սիրելի աշակերտն էր, և որն իրապես կարողացավ համախմբել ամբողջ ժողովրդին:   Հովսեփ Վայոցձորեցին թերևս մինչև այսօր ամբողջությամբ գնահատված և հասկացված չէ: Թերևս մեր մեջ ինչ-որ հեռավորություն էր գոյացել, անհասկացողություն, բայց վայոցձորեցիների համար Հ. Վայոցձորեցին պիտի իրապես դառնա այն անձնավորությունը, որը մեր ժողովրդի, մեր այդ փոքրիկ գավառի ժողովրդի համար մեծ անձնավորություններից է:     Այդ պատերազմի կարևորությունը մեզ համար նաև վերջերս հայտնաբերված Վարդանանց նահատակների եկեղեցին է, որ թերևս բոլորդ տեսել եք և գիտեք, որ Եղեգնաձորի եկեղեցու հարավային պատի մոտ գտնվեցին այդ ժամանակվա Գյուտ կաթողիկոսի կառուցած եկեղեցու հիմքերը, բայց իրապես ճիշտ ժամանակին, երբ որ պետք էր գիտակցելու Վարդանանքը, Աստված ցույց տվեց այդ նահատակների սրբությունը:

Այսօրվա համար ի՞նչ կարևորություն ունի Վարդանանց հիշատակը:

Continue reading

Advertisements